幸福こうふくとは？
（あり方かたと生いき方かた）

လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ် ၂၆၀၀ လောက်က ဂရိမှာ မိုးကြိုးပစ်ရင် လူတွေက "ဇုစ်နတ်ဘုရား စိတ်ဆိုးလို့" လို့ ယုံတယ် — ဒဏ္ဍာရီ ミュトスmythos (myth)။ ဒါပေမဲ့ တစ်နေ့ ပင်လယ်ကမ်းမှာ ထိုင်နေတဲ့ タレスThales ဆိုတဲ့ လူက တွေးလိုက်တယ် — "ဒီကမ္ဘာကြီး တစ်ခုလုံး တကယ်တော့ ဘာနဲ့ လုပ်ထားတာလဲ?" သူ့အဖြေက "水みず" 💧။ ဒဏ္ဍာရီအစား ဆင်ခြင်ဉာဏ် ロゴスlogos (reason) နဲ့ စဉ်းစားတဲ့ 自然しぜん哲学てつがく စတင်ပြီ။

တခြားသူတွေကလည်း ပြိုင်ဖြေကြတယ်။ ピタゴラスPythagoras က "အရာအားလုံးရဲ့ နောက်ကွယ်မှာ ဂဏန်း ရှိတယ်" 🔢၊ ヘラクレイトスHeraclitus က "မီးလို အမြဲ ပြောင်းနေတယ်" 🔥။ အဲဒီ "အရာအားလုံးရဲ့ မူလ" ကို アルケーarche (origin) လို့ ခေါ်တယ်။

နောက်တော့ အေသင်မြို့မှာ ပိုက်ဆံယူပြီး "စကားနိုင်အောင် ပြောနည်း" သင်ပေးတဲ့ ဆရာတွေ ပေါ်လာတယ် — ソフィストsophist။ သူတို့ထဲက プロタゴラスProtagoras က "人間にんげんは万物ばんぶつの尺度しゃくど" — ငါ့အတွက် ပူရင် ပူတာပဲ၊ မင်းအတွက် အေးရင် အေးတာပဲ၊ အမှန်တရား တစ်ခုတည်း မရှိဘူး — လို့ ပြောတယ်။

ဒီမှာ ဆံပင်ကွက်ကွက်၊ ဖိနပ်မပါ၊ လမ်းဘေးမှာ လူတွေကို မေးခွန်းမေးနေတဲ့ အဘိုးကြီးတစ်ယောက် ပေါ်လာတယ် — ソクラテスSocrates။ သူက "သတ္တိဆိုတာ ဘာလဲ?" မေးတယ်၊ တစ်ဖက်လူ ဖြေတယ်၊ ထပ်မေးတယ်… နောက်ဆုံး တစ်ဖက်လူ "ငါ တကယ် မသိပါလား" လို့ သဘောပေါက်သွားတယ်။ ဒီ မေးခွန်းနည်း = 問答法もんどうほう၊ သားဖွားဆရာမလို အဖြေကို မွေးပေးတာမို့ 助産じょさん術じゅつ လို့လည်း ခေါ်တယ်။ သူ့ရဲ့ ကျော်ကြားတဲ့ စကား — "ငါ ဘာမှ မသိမှန်း ငါ သိတယ်" = 無知むちの知ち။

ソクラテスSocrates က ဘဝမှာ အရေးကြီးဆုံးက ချမ်းသာတာ မဟုတ်ဘူး၊ 「善よく生いきる」 ပဲ တဲ့။ ကောင်းမှုကို သိရင် ကောင်းမှု ရှိလာမယ် — 知徳ちとく合一ごういつ။ နောက်ဆုံး သူ့ကို ထောင်ချပြီး အဆိပ်သောက်ခိုင်းတော့ ထွက်ပြေးလို့ရပေမဲ့ 「悪法あくほうもまた法ほうなり」 ဆိုပြီး မပြေးဘဲ သေသွားတယ်။

ဆရာ သေပြီးနောက် တပည့် プラトンPlato က ဆက်စဉ်းစားတယ်။ သူ ပုံပြင်တစ်ခု ပြောတယ် — ဂူထဲမှာ ကြိုးတုပ်ခံထားရတဲ့ လူတွေ နံရံပေါ်က အရိပ်တွေကိုပဲ မြင်ပြီး အဲဒါ တကယ်လို့ ထင်နေကြတယ်။ တကယ့်အရာက ဂူအပြင်မှာ ရှိတယ် — イデアIdea (true form)။ ပြီးပြည့်စုံတဲ့ စက်ဝိုင်းကို ဘယ်သူမှ မဆွဲနိုင်ပေမဲ့ ဉာဏ် (理性りせい) နဲ့ သိတယ်လေ။ イデアIdea (true form) ကို ချစ်မြတ်နိုးတာ = エロースeros (love)၊ စံပြနိုင်ငံ = ဒဿနပညာရှင် မင်းလုပ်တဲ့ 哲人てつじん政治せいじ။

プラトンPlato ရဲ့ တပည့် アリストテレスAristotle ကတော့ ဆရာနဲ့ မတူဘူး — "ဂူအပြင် မသွားနဲ့၊ ဒီကမ္ဘာကို သေချာကြည့်"။ သစ်သား (ヒュレーhyle (matter)) ထဲမှာ ကုလားထိုင်ပုံ (エイドスeidos (form)) ရှိနေတာ။ သူ အရေးကြီးတဲ့ သင်ခန်းစာ တစ်ခု ပေးတယ် — 中庸ちゅうよう။ ကြောက်လွန်းရင် သူရဲဘောကြောင်၊ ရဲလွန်းရင် မိုက်ရူး၊ အလယ်က သတ္တိ။ 正義まさよし ကိုလည်း ခွဲခြားပြတယ် — 部分的ぶぶんてき正義まさよし ထဲမှာ ကိုယ်တော်သလို ရတဲ့ 配分はいぶん的てき正義まさよし ပါတယ်။

ဂရိ ခေတ်ကုန်တော့ အလက်ဇန္ဒားဘုရင်ကြီးရဲ့ အင်ပါယာနဲ့ အတူ ကမ္ဘာ ကျယ်သွားတယ် — ヘレニズムHellenism။ လူတွေက စိတ်ငြိမ်းချမ်းမှုကို ရှာကြတယ်။ エピクロスEpicurus派は က "တိတ်တိတ်လေး ပျော်ပျော်နေ" — 快楽かいらく主義しゅぎ၊ ストアStoic派は ရဲ့ ゼノンZeno က "ဘာဖြစ်ဖြစ် စိတ်မလှုပ်ရှားနဲ့" — 禁欲きんよく主義しゅぎ။

တစ်ချိန်တည်းမှာ ကမ္ဘာ့တစ်ဖက်ခြမ်း တရုတ်မှာ စစ်ပွဲတွေ ဆက်တိုက်ဖြစ်နေတယ်။ မင်းတွေကို အကြံပေးတဲ့ ပညာရှင်အုပ်စုတွေ ပေါ်လာတယ် — 諸子百家しょしひゃっか။ အကျော်ကြားဆုံးက 孔子こうしConfucius။ သူ့တပည့်တွေက သူ့စကားတွေကို 『論語ろんご』 ထဲ စုရေးထားတယ်။ သူ့ အဓိကစကားလုံး = 仁ひとし — မိဘကို ကျေးဇူးဆပ်၊ သူများကို စာနာ။ အဲဒီ 仁ひとし ကို အပြင်မှာ ပြတာ = 礼れい။ မင်းက ကောင်းမှုနဲ့ အုပ်ချုပ်ရမယ် — 徳治とくじ主義しゅぎ။

孔子こうしConfucius ပြီးနောက် တပည့်တွေ ငြင်းကြတယ် — လူဟာ မွေးကတည်းက ကောင်းလား ဆိုးလား? 孟子もうしMencius က "ကောင်းတယ်" — 性善せいぜん説せつ၊ ကလေးတစ်ယောက် ရေတွင်းထဲ ကျမလို့ မြင်ရင် ဘယ်သူမဆို ကယ်ချင်စိတ် ဖြစ်တယ်လေ။ 荀子じゅんしXunzi က "ဆိုးတယ်" — 性悪しょうわる説せつ၊ ကောက်နေတဲ့ သစ်သားကို ဖြောင့်အောင် ညှပ်ရသလို 礼れい治おさむ主義しゅぎ နဲ့ ပြုပြင်ရမယ်။

နှစ်ထောင်ချီ ကြာပြီးနောက် 朱熹しゅきZhu Xi က 朱子学しゅしがく ကို တည်ထောင်ပြီး စာအုပ်ကျက်ပြီး စကြဝဠာ စည်းမျဉ်း 理り ကို ရှာဖို့ ပြောတယ် (性せい即そく理り)။ 王陽明おうようめいWang Yangming ကတော့ "理り က ကိုယ့်စိတ်ထဲမှာ ရှိပြီးသား" (心こころ即そく理り)၊ ကောင်းဆိုးခွဲနိုင်တဲ့ 良知りょうち ကို လက်တွေ့ သုံးရမယ် — 陽明学ようめいがく။

孔子こうしConfucius ကို ဝေဖန်သူတွေလည်း ရှိတယ်။ 墨子ぼくしMozi က "ကိုယ့်မိသားစုကိုပဲ ပိုချစ်တာ မှားတယ်၊ အားလုံးကို တန်းတူ ချစ်" — 兼愛けんあい။ 老子ろうしLaozi က "ရေလို နူးညံ့ပြီး သဘာဝအတိုင်း နေ" — 無為むい自然しぜん။ 荘子そうしZhuangzi ကတော့ လိပ်ပြာ အိပ်မက်ပုံပြင် ပြောပြီး အရာအားလုံး တန်းတူ ဆိုတဲ့ အတွေးနဲ့ လွတ်လပ်တဲ့ 真人まさと ကို စံပြထားတယ်။

သဲကန္တာရ ဒေသမှာ လူမျိုးတစ်မျိုး — ယုဒ — က ဘုရား ヤハウェYahweh တစ်ဆူတည်းကို ယုံတယ်။ ပရောဖက် モーセMoses က တောင်ပေါ်ကနေ ပညတ်တော် ၁၀ ပါး — 十じゅう戒かい — ကို ယူဆင်းလာတယ်။ "ငါတို့ လူမျိုးသာ ရွေးချယ်ခံရတယ်" ဆိုတဲ့ 選民せんみん思想しそう နဲ့ ဒီဘာသာက ယုဒလူမျိုးအတွက်သာ = 民族みんぞく宗教しゅうきょう၊ ကျမ်း = 『旧約きゅうやく聖書せいしょ』။

နောက်တော့ ဒီဒေသမှာ イエスJesus ပေါ်လာတယ်။ သူက "စည်းမျဉ်းထက် ချစ်ခြင်းက အရေးကြီးတယ်" — ဘုရားရဲ့ ချစ်ခြင်း アガペーagape (God's love) နဲ့ 隣人りんじん愛あい။ "ကိုယ့်ကို ဘယ်လို ဆက်ဆံစေချင်လဲ၊ သူများကိုလည်း အဲလို ဆက်ဆံ" = 黄金律おうごんりつ။ သူ့ကို 十字架じゅうじか ပေါ် တင်သတ်ခဲ့ပေမဲ့ တပည့်တွေက ဆက်ဟောတယ် — ペテロPeter က ပထမ ရောမ ပုပ်ရဟန်းမင်း၊ パウロPaul က နိုင်ငံခြားကို ခရီးထွက်ပြီး ဟောတယ်။ ကျမ်း = 『新約しんやく聖書せいしょ』။

၇ ရာစုမှာ အာရေဗျ ကုန်သည် ムハンマドMuhammad က ဘုရား アッラーAllah ရဲ့ စကားကို ရတယ်လို့ ဆိုတယ် — နောက်ဆုံး 預言者よげんしゃ။ ကျမ်း 『クルアーンQuran』၊ သန့်ရှင်းရာမြို့ メッカMecca။ ယုံရမယ့် ၆ ခု (六信むつのぶ) နဲ့ လုပ်ရမယ့် ၅ ခု (五ご行ぎょう) — ဆုတောင်း၊ အစာရှောင်၊ ဆင်းရဲသားကို အလှူ (喜捨きしゃ)၊ メッカMecca ဘုရားဖူး။ ムハンマドMuhammad သေပြီးနောက် ဆက်ခံသူ カリフcaliph ကို ဘယ်သူ ရွေးမလဲ ငြင်းလို့ スンナSunnah派は နဲ့ シーアShia派は ကွဲသွားတယ်။

အိန္ဒိယမှာ ဘုန်းကြီးတွေ (バラモンBrahmin) က ဘဝ ပြန်ပြန်မွေးတဲ့ ဒုက္ခ — 輪廻りんね — ကနေ လွတ်မြောက်ဖို့ စဉ်းစားကြတယ်။ ဒီအချိန် နန်းတော်ထဲက မင်းသား ゴータマ＝シッダッタGotama Siddhattha က မြို့တံခါး ၄ ပေါက်ကနေ အို၊ နာ၊ သေ ကို မြင်ပြီး ၂၉ နှစ်မှာ ရဟန်းပြုတယ်၊ ၃၅ နှစ်မှာ သစ္စာလေးပါး သိမြင်ပြီး ブッダBuddha ဖြစ်တယ်။

ဗုဒ္ဓရဲ့ သင်ကြားပုံက ဆရာဝန်လိုပဲ — ဖျားနေတယ် (苦諦くたい)၊ ဘာကြောင့်လဲ — လောဘ၊ ဒေါသ (集諦じったい)၊ ပျောက်တဲ့အခါ ငြိမ်းချမ်းတယ် (滅諦めったい)၊ ဆေးက မဂ္ဂင်ရှစ်ပါး (道諦どうたい — 八はち正道せいどう)။ ဒါ 四よん諦たい။ အရာအားလုံး အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်တယ် — 縁起えんぎ။ အရာအားလုံး မမြဲ — 諸行無常しょぎょうむじょう။

ဗုဒ္ဓဘာသာ နှစ်လမ်းခွဲသွားတယ်။ ကိုယ့်ကိုယ်ကို အရင် လွတ်မြောက်အောင် ကျင့်ပြီး ရဟန္တာ (阿羅漢あらかん) ဖြစ်ချင်တဲ့ 上座かみざ部ぶ仏教ぶっきょう — တောင်ဘက်ကို ပျံ့ပြီး 🇲🇲 မြန်မာ၊ ထိုင်း၊ သီရိလင်္ကာ ရောက်လာတယ်။ သတ္တဝါအားလုံးကို 慈悲じひ နဲ့ ကယ်ချင်တဲ့ 大乗だいじょう仏教ぶっきょう ကတော့ မြောက်ဘက် တရုတ်၊ 百済くだら ကနေ ဂျပန်ရောက်တယ်။

အလယ်ခေတ် ဥရောပမှာ အရာအားလုံးရဲ့ ဗဟိုက ဘုရားနဲ့ ချာ့ချ်။ ၁၄ ရာစု အီတလီမှာ အနုပညာရှင်တွေက ရှေး ギリシアGreece・ローマRome ရုပ်တုတွေကို ပြန်ရှာတွေ့ပြီး "လူ့ခန္ဓာကိုယ်ဟာ လှလိုက်တာ!" လို့ အံ့ဩသွားတယ်။ ဘုရားဗဟိုကနေ လူဗဟိုဆီ — ルネサンスRenaissance၊ 人文じんぶん主義しゅぎ။

ဒီခေတ်ရဲ့ သူရဲကောင်းတွေ — 『神曲しんきょく』 ရေးတဲ့ ダンテDante၊ 『最後さいごの晩餐ばんさん』 နဲ့ モナ・リザ ဆွဲတဲ့ レオナルド・ダ・ヴィンチ၊ 『最後さいごの審判しんぱん』 နဲ့ ダヴィデDavid ရုပ်တု ထုတဲ့ ミケランジェロMichelangelo။ マキァヴェリMachiavelli က 『君主論くんしゅろん』 မှာ မင်းလုပ်နည်း ရေးတယ်။

ဂျာမန်မှာ ဘုန်းကြီး ルターLuther စိတ်ဆိုးနေတယ် — ချာ့ချ်က "ဒီလက်မှတ် ဝယ်ရင် အပြစ်ပျောက်မယ်" ဆိုပြီး ငွေရှာနေလို့။ 1517 မှာ ချာ့ချ်တံခါးမှာ ဆောင်းပါး ၉၅ ချက် ကပ်လိုက်တယ် — 宗教しゅうきょう改革かいかく စပြီ။ ပြင်သစ်က カルヴァンCalvin က "ကယ်တင်ခံရမယ့်သူကို ဘုရားက ကြိုရွေးပြီးသား" — 予定よてい説せつ။

ကက်သလစ်ဘက်က ပြန်တုံ့ပြန်တယ် — 対抗たいこう宗教しゅうきょう改革かいかく။ イエズスJesus会かい ဖွဲ့ပြီး ကမ္ဘာအနှံ့ (海外かいがい布教ふきょう) သွားတယ်။ အဲဒီအဖွဲ့ထဲက ザビエルXavier က 1549 မှာ ဂျပန်ကို ခရစ်ယာန်ဘာသာ ယူလာတယ်။

ဒီအချိန် ကောင်းကင်ကို ကြည့်နေတဲ့ ပိုလန်က コペルニクスCopernicus က "ကမ္ဘာက ဗဟိုမဟုတ်ဘူး၊ နေကို လှည့်ပတ်နေတာ" — 地動説ちどうせつ ☀️။ ガリレイGalilei က မှန်ပြောင်းနဲ့ သက်သေပြလို့ တရားစွဲခံရပေမဲ့ 「それでも地球ちきゅうは動うごく」 လို့ တိုးတိုး ပြောတယ်။ နောက်ဆုံး ニュートンNewton က ပန်းသီးကျတာ ကြည့်ပြီး 万有引力ばんゆういんりょく ကို ရှာတွေ့တယ် 🍎။

သိပ္ပံ ကြီးထွားလာတော့ ပညာရှင်တွေ ငြင်းကြတယ် — အမှန်တရားကို ဘယ်လို ရှာမလဲ? အင်္ဂလိပ် ベーコンBacon က "အတွေ့အကြုံကနေ" — ငန်း ၁၀၀ ကောင် ဖြူရင် ငန်းအားလုံး ဖြူတယ် = 帰納法きのうほう၊ 「知ちは力ちからなり」။ ဒါက 経験論けいけんろん။ ロックLocke က မွေးကင်းစ စိတ်ဟာ ဗလာစာရွက် — タブラ・ラサ — တဲ့။

ပြင်သစ်က デカルトDescartes ကတော့ အရာအားလုံးကို သံသယဝင်ကြည့်တယ် — ဒီကမ္ဘာ အိပ်မက်လား? ငါ့ခန္ဓာကိုယ် တကယ်ရှိလား? ဒါပေမဲ့ "သံသယဝင်နေတဲ့ ငါ" ကတော့ သေချာပေါက် ရှိတယ် — 「われ思おもう，ゆえにわれあり」။ သေချာတဲ့ အချက်ကနေ ဆင်ခြင်ပြီး ဆင်းသွားတာ = 演繹法えんえきほう၊ 合理ごうり論ろん။

၁၈ ရာစု フランスFrance မှာ ဉာဏ်အလင်းရောင် ဖြန့်တဲ့ 啓蒙けいもう思想しそう ပေါ်လာတယ်။ モンテスキューMontesquieu က အာဏာ ၃ ခု ခွဲရမယ် (三さん権けん分立ぶんりつ)၊ ヴォルテールVoltaire က ဘာသာမတူသူကို သည်းခံရမယ် တဲ့။

ဂျာမန်မြို့လေး တစ်မြို့မှာ နေ့တိုင်း တိတိကျကျ အချိန်မှန် လမ်းလျှောက်တဲ့ ဒဿနပညာရှင် ရှိတယ် — カントKant။ ရပ်ကွက်သူတွေက သူ့ကို ကြည့်ပြီး နာရီ ညှိတယ် တဲ့။ သူ့ အတွေးကလည်း တိကျတယ် — ကောင်းမှု လုပ်ရမယ်ဆိုရင် "ချီးမွမ်းခံချင်ရင်" လို အခြေအနေ မပါဘဲ "ကောင်းမှု လုပ်" လို့ပဲ — 定言ていげん命法めいほう။ ကိုယ့်စိတ်ရင်းနဲ့ 道徳どうとく法則ほうそく ကို လိုက်နာနိုင်သူ = 人格じんかく။ ရလဒ်ထက် 動機どうき က အရေးကြီးတယ်။

နောက်ထပ် ဂျာမန် ヘーゲルHegel ကတော့ ကမ္ဘာကြီးဟာ ငြင်းခုံရင်း ရှေ့တိုးတယ် လို့ မြင်တယ်။ ညီက "ရေခဲမုန့် စားမယ်" (正ただし)၊ အမက "ဗိုက်နာမယ်" (反はん)၊ နောက်ဆုံး "နည်းနည်းပဲ စားမယ်" (合あわせ) — အဲဒီ ပေါင်းစည်းခြင်း = アウフヘーベンAufheben (sublation)၊ ဒါ 弁証法べんしょうほう။ မိသားစု → 市民しみん社会しゃかい → နိုင်ငံ ဆိုပြီး 人倫じんりん ကြီးထွားလာတယ်။

ပင်လယ်ဖြတ်ပြီး အင်္ဂလိပ်မှာတော့ ရလဒ်ကို အလေးထားတဲ့ ပုံပြင်။ アダム・スミス က လူတိုင်း ကိုယ့်အကျိုး ရှာရင် "မမြင်ရတဲ့ လက်" က အလိုလို ညှိပေးမယ် တဲ့ — レッセ・フェール။ ベンサムBentham က "လူ အများဆုံးရဲ့ ပျော်ရွှင်မှု အများဆုံး" — ပီဇာ ၁၀ ချပ်ကို ၁၀ ယောက် မျှဝေရင် ပျော်ရွှင်မှု အများဆုံး — 量りょう的てき功利こうり主義しゅぎ။

ミルMill ကတော့ ベンサムBentham ကို ပြင်တယ် — "ပျော်ရွှင်မှုမှာ အဆင့် ရှိတယ်။ ဗိုက်ပြည့်တဲ့ ဝက် ဖြစ်တာထက် မကျေနပ်တဲ့ လူ ဖြစ်တာ ကောင်းတယ်"။ ခန္ဓာကိုယ် ပျော်ရွှင်မှုထက် 精神せいしん的まと ပျော်ရွှင်မှု — 質しつ的てき功利こうり主義しゅぎ။

စက်မှုတော်လှန်ရေးနောက် စက်ရုံပိုင်ရှင် 資本家しほんか တွေ ချမ်းသာလာပြီး ကလေးတွေအထိ ၁၄ နာရီ အလုပ်လုပ်ရတဲ့ 労働者ろうどうしゃ တွေ ဆင်းရဲလာတယ်။ ဒါကို မကျေနပ်တဲ့ ဂျာမန် マルクスMarx က 『資本論しほんろん』 ရေးပြီး "အလုပ်သမားတွေ စည်းလုံးကြ!" လို့ အော်တယ် — 科学的かがくてき社会主義しゃかいしゅぎ၊ ရလဒ်တန်းတူ။ နောက်တော့ ロシアRussia မှာ レーニンLenin က တော်လှန်ရေး လုပ်တယ်။

ကမ္ဘာ့တစ်ဖက် アメリカAmerica မှာတော့ လက်တွေ့ဆန်တဲ့ အတွေး ပေါ်လာတယ် — プラグマティズムpragmatism။ "အသုံးဝင်ရင် မှန်တယ်"။ パースPeirce က စတယ်၊ ジェームズJames က အခိုင်အမာ လုပ်တယ်၊ デューイDewey က "လုပ်ရင်း သင်" ဆိုပြီး ပညာရေးထဲ ထည့်တယ်။