民主政治みんしゅせいじ🏛️

① 政治せいじとは（နိုင်ငံရေး ဆိုတာ） ငြင်းခုံမှုကို ညှိ

လူတွေ အတူ နေရင် အငြင်းပွားမှု ဖြစ်မှာပဲ။ အဲဒါကို ညှိပြီး လိုအပ်ရင် အတင်းအကျပ် စည်းကမ်း ထိန်းတာ နိုင်ငံရေး။

ရှေးဂရိ ဒဿနပညာရှင် アリストテレスAristotle（အရစ္စတိုတယ်）က "လူဟာ နိုင်ငံရေး（မြို့ပြ、လူမှု）သတ္တဝါ" လို့ ပြောတယ်။ ဂျပန်လို 「人ひとは政治的せいじてき動物どうぶつである」 လို့ မှတ်ပါ။ လူဟာ လူ့ အဖွဲ့အစည်းထဲမှာ နေရပြီး အသိုင်းအဝိုင်း အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် လှုပ်ရှားရမယ် ဆိုတဲ့ အဓိပ္ပာယ်။

ဒီလို အတူ နေရင် ဆန့်ကျင်မှု、အငြင်းပွားမှု ဖြစ်လို့ အဲဒါကို ညှိပြီး အာဏာ（権力けんりょく＝ အတင်းအကျပ် ခိုင်းစေနိုင်တဲ့ အင်အား）နဲ့ လူ့ အဖွဲ့အစည်း အစီအစဉ်ကို ထိန်းတာကို 政治せいじ（နိုင်ငံရေး）လို့ ခေါ်တယ်။ နိုင်ငံရေးမှာ အာဏာ သုံးတဲ့ ဘက် ရှိသလို လက်ရှိ အစီအစဉ်ကို ပြောင်းဖို့ လွတ်လပ်ခွင့် သုံးတဲ့ ဘက်လည်း ရှိတယ်။ ယေဘုယျ နိုင်ငံ、ဒေသ အစိုးရရဲ့ အလုပ်ကို နိုင်ငံရေး လို့ ခေါ်တယ်။

② 国家こっかと主権しゅけん（နိုင်ငံ နဲ့ အချုပ်အခြာ） နယ်မြေ・ပြည်သူ・အာဏာ

နိုင်ငံ ဖြစ်ဖို့ နယ်မြေ、ပြည်သူ、အချုပ်အခြာ အာဏာ ၃ ခု လိုတယ်။ အချုပ်အခြာကို ပြင်သစ် ပညာရှင် ဘိုဒန်က ပထမဆုံး စနစ်တကျ ရှင်းပြခဲ့တယ်။

နိုင်ငံရေးရဲ့ အခြေခံ ယူနစ်က 国家こっか（နိုင်ငံ）— နယ်မြေ တစ်ခုအတွင်း အင်အားသုံး အာဏာ（国家権力こっかけんりょく＝ နိုင်ငံ အာဏာ）ကို တရားဝင် တစ်ဦးတည်း ကိုင်ထားတာ။ ဆုံးဖြတ်、အကောင်အထည် ဖော်တဲ့ အဖွဲ့အစည်း အားလုံးကို 政府せいふ（အစိုးရ）လို့ ခေါ်တယ်။

နိုင်ငံ့ အစိတ်အပိုင်း ၃ ခု（国家こっかの三要素さんようそ）— ① 領域りょういき（နယ်မြေ — ကုန်း、ပင်လယ်、လေ）② 国民こくみん（ပြည်သူ — နယ်မြေထဲ နေသူ）③ 主権しゅけん（အချုပ်အခြာ အာဏာ — နယ်မြေ、ပြည်သူကို တစ်ဦးတည်း အုပ်ချုပ်တဲ့ အာဏာ）။ ပြင်ပ အင်အားရဲ့ ဝင်စွက်မှု မခံ、ပြည်တွင်း အင်အားရဲ့ ကန့်သတ်မှုလည်း မခံရတဲ့ နိုင်ငံကို 主権国家しゅけんこっか（အချုပ်အခြာ နိုင်ငံ）လို့ ခေါ်တယ် — ခေတ်သစ် ဥရောပမှာ ပေါ်ပြီး ၂၀ ရာစု ကမ္ဘာ့ ပျံ့တယ်။

主権しゅけん ကို ၁၆ ရာစု ဘုရင့် အာဏာ ဘုရားပေး ဆိုတဲ့ အယူ（王権神授説おうけんしんじゅせつ）ကို ထောက်ခံတဲ့ ပြင်သစ် ပညာရှင် ボーダンBodin（ဘိုဒန်）က 『国家論こっかろん』（နိုင်ငံ ကျမ်း）မှာ ပထမဆုံး စနစ်တကျ ရှင်းပြတယ်။ အချုပ်အခြာရဲ့ အဓိပ္ပာယ် ၃ မျိုး — ① နိုင်ငံ အာဏာ ကိုယ်တိုင်（ပြည်တွင်း）② နိုင်ငံ အာဏာရဲ့ အမြင့်ဆုံး、လွတ်လပ်မှု（ပြည်ပ）③ နိုင်ငံရေး နောက်ဆုံး ဆုံးဖြတ်ခွင့်。

③ 国家機能こっかきのうの変化へんか（နိုင်ငံ အလုပ် ပြောင်းလဲမှု） ညစောင့် → သာယာဝပြော

၁၈〜၁၉ ရာစု နိုင်ငံက ရဲ、ကာကွယ်ရေးပဲ လုပ်တဲ့ "အစိုးရ သေးသေး"။ ၁၉ ရာစု နှောင်းကစ ပြည်သူ့ ဘဝ ကူညီတဲ့ "အစိုးရ ကြီး" ဖြစ်လာတယ်။

ခေတ်သစ် နိုင်ငံ（近代国家きんだいこっか、18〜19 ရာစု）— ပြည်သူ့ လူ့ အဖွဲ့အစည်း、夜警国家やけいこっか（ညစောင့် နိုင်ငံ）、消極国家しょうきょくこっか（အနုတ်သဘော နိုင်ငံ）、ပါလီမန် ဗဟို 立法国家りっぽうこっか（ဥပဒေပြု နိုင်ငံ）、「小ちいさな政府せいふ」（အစိုးရ သေးသေး、安価あんかな政府せいふ＝ ဈေးပေါ အစိုးရ）။ "ညစောင့် နိုင်ငံ" ဆိုတာ ၁၉ ရာစု ဂျာမန် ဆိုရှယ်လစ် ラッサールLassalle（လာဆယ်လ်）က လွတ်လပ်ရေး ဝါဒ နိုင်ငံကို လှောင်ပြောင်ဖို့ သုံးတဲ့ စကား။

ယနေ့ နိုင်ငံ（現代国家げんだいこっか、19 ရာစု နှောင်း〜）— လူထု လူ့ အဖွဲ့အစည်း、福祉国家ふくしこっか（သာယာဝပြော နိုင်ငံ）、積極国家せっきょくこっか（အပြုသဘော နိုင်ငံ）、အစိုးရ ဗဟို 行政国家ぎょうせいこっか（အုပ်ချုပ်ရေး နိုင်ငံ）、「大おおきな政府せいふ」（အစိုးရ ကြီး）။

④ 支配しはいの三類型さんるいけい（အုပ်ချုပ်မှု ၃ မျိုး） ဝက်ဘာ

အုပ်ချုပ်မှုက အင်အားသုံးရုံနဲ့ မရဘဲ အုပ်ချုပ်ခံသူက "တရားဝင်တယ်" လို့ လက်ခံမှ ရတယ်။ ဂျာမန် ပညာရှင် ဝက်ဘာက လက်ခံရတဲ့ အကြောင်းကို ၃ မျိုး ခွဲပြီး ဥပဒေနဲ့ အုပ်ချုပ်တာက အတရားဝင်ဆုံး လို့ ပြောတယ်။

ဂျာမန် လူမှုဗေဒ ပညာရှင် マックス・ウェーバーMax Weber（မက်စ် ဝက်ဘာ）က အုပ်ချုပ်ခံသူက အာဏာကို တရားဝင်တယ်（正統性せいとうせい＝ တရားဝင်မှု）လို့ ခံစားမှ အုပ်ချုပ်မှု ဖြစ်တယ် ဆိုပြီး 支配しはいの三類型さんるいけい（အုပ်ချုပ်မှု ၃ မျိုး）ခွဲတယ်။

⑤ 国家こっかと政治せいじの境界線きょうかいせん（နိုင်ငံ နဲ့ နိုင်ငံရေး နယ်နိမိတ်） ကမ္ဘာ နဲ့ ဒေသ

ယနေ့ နိုင်ငံ တစ်ခုတည်း မဖြေရှင်းနိုင်တဲ့ ကမ္ဘာ့ ပြဿနာ များလာပြီး နိုင်ငံ့ အချုပ်အခြာ အားနည်းလာတယ်။ တစ်ဖက်မှာ ဒေသ အစိုးရ、လူနည်းစု ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ရေး အရေးပါလာတယ်။

ကမ္ဘာ ပေါင်းစည်းလာ（地球化ちきゅうか）တော့ နိုင်ငံရဲ့ အခန်းကဏ္ဍ လျော့、အချုပ်အခြာရဲ့ အမြင့်ဆုံး、လွတ်လပ်မှု အားနည်းလာတယ်။ グローバル化かglobalization（ကမ္ဘာ့ ပေါင်းစည်းမှု）、ボーダーレス化かborderless（နယ်စပ်မဲ့）လို့ ခေါ်တဲ့အတိုင်း နိုင်ငံ တစ်ခုတည်း မဖြေရှင်းနိုင်တဲ့ ပြဿနာ များလာပြီး NGO（非政府組織ひせいふそしき＝ အစိုးရ မဟုတ်တဲ့ အဖွဲ့）、နိုင်ငံစုံ ကုမ္ပဏီ、နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့、နိုင်ငံချင်း ပူးပေါင်းမှု လိုလာတယ်။ ဒေသဘက်（地域化ちいきか）မှာ အာဏာ ခွဲဝေ（地方分権ちほうぶんけん）နဲ့ ဒေသ အစိုးရ အခန်းကဏ္ဍ ကြီးလာပြီး လူနည်းစု လူမျိုး ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်、ခွဲထွက်ရေး လှုပ်ရှားမှုလည်း ကမ္ဘာ့ နေရာအနှံ့ ဖြစ်တယ်။

① 法ほう（ဥပဒေ）と「法ほうの支配しはい」（ဥပဒေ စိုးမိုးမှု） ဘုရင်လည်း ဥပဒေအောက်

ဥပဒေက လူ့ အဖွဲ့အစည်း စည်းကမ်း ထိန်းတယ်၊ ချိုးဖောက်ရင် ပြစ်ဒဏ် ရှိတယ်။ "ဥပဒေ စိုးမိုးမှု" က အုပ်ချုပ်ခံသူ သာမက အာဏာရှင်ကိုပါ ဥပဒေက ချုပ်နှောင်တယ် ဆိုတဲ့ အတွေး — အလယ်ခေတ် အင်္ဂလန်မှာ ပေါ်တယ်။

法ほう（ဥပဒေ）ကို နိုင်ငံက လုပ်ထုံးနဲ့ ချမှတ်（実定法じっていほう＝ ချမှတ်ထားသော ဥပဒေ）ပြီး အကောင်အထည် ဖော်ကာ လူ့ အဖွဲ့အစည်း အစီအစဉ် ထိန်းတယ်၊ နိုင်ငံ ကိုယ်တိုင်လည်း ဥပဒေနဲ့ ကန့်သတ်ခံရတယ်။ ချိုးဖောက်ရင် လျော်ကြေး、ပြစ်ဒဏ် ဆိုတဲ့ 法ほうの強制力きょうせいりょく（ဥပဒေ အတင်းအကျပ် အင်အား）ရှိလို့ ဓလေ့、ခေတ်စား、ကိုယ်ကျင့်တရားနဲ့ မတူဘူး။

「法ほうの支配しはい」（ဥပဒေ စိုးမိုးမှု）က ဥပဒေ、တရားမျှတမှုက အုပ်ချုပ်ခံသူ သာမက အာဏာရှင်ကိုပါ ချုပ်နှောင်တယ် ဆိုတဲ့ ဒီမိုကရေစီ မူ။ အလယ်ခေတ် イギリスEngland（အင်္ဂလန်）မှာ ပေါ်ပြီး ပြည်သူ့ တော်လှန်ရေး နောက် ခိုင်မာတယ်၊ ဥပဒေနဲ့ လူ့အခွင့်အရေး ကာကွယ်ဖို့။ "ဖွဲ့စည်းပုံက အာဏာကို ချည်ဖို့" ဆိုတဲ့ 立憲主義りっけんしゅぎ（ဖွဲ့စည်းပုံ ဝါဒ）နဲ့ နီးကပ်တယ်။

၁၂၁၅ マグナ・カルタMagna Carta（大憲章だいけんしょう＝ မဟာ ပဋိညာဉ်）က လူတန်းစား ရှိဆဲပေမဲ့ မှူးမတ်တွေက ジョン王おうKing John（ဂျွန် ဘုရင်）ကို "ဥပဒေ စိုးမိုးမှု" လက်ခံခိုင်းတာ။ အလယ်ခေတ်ကစ ဓလေ့ ဥပဒေ（コモン・ローcommon law＝ သာမန် ဥပဒေ）နောက်ခံနဲ့ ဖွံ့ဖြိုးလာပြီး ၁၃ ရာစု တရားသူကြီး ブラクトンBracton（ဘရက်တန်）ရဲ့ 「国王こくおうといえども神かみと法ほうの下もとにある」（"ဘုရင်တောင် ဘုရား နဲ့ ဥပဒေ အောက်မှာ"）စကားကနေ လာတယ်။ ၁၇ ရာစု အစောပိုင်း တရားသူကြီး エドワード・コークEdward Coke（အက်ဒွပ် ကုတ်）က ဒီစကားကို ကိုးကားပြီး ဘုရင် ジェームズJames１世せい（ဂျိမ်းစ် ၁）ရဲ့ ကိုယ်ပိုင် သဘောနဲ့ အုပ်ချုပ်တဲ့ 「人ひとの支配しはい」（လူ စိုးမိုးမှု）ကို ဆုံးမတယ်။

② 法ほうの分類ぶんるい（ဥပဒေ အမျိုးအစား） ပြည်တွင်း vs နိုင်ငံတကာ

ဥပဒေကို ပြည်တွင်း ဥပဒေ（အများ、ပုဂ္ဂလိက、လူမှု）နဲ့ နိုင်ငံတကာ ဥပဒေ（စာချုပ်、ဓလေ့）ခွဲတယ်။

ပါလီမန် ချမှတ်တဲ့ ဥပဒေကို 法律ほうりつ（ဥပဒေ）လို့ ခေါ်တယ်။ အာဏာ အလွဲသုံးမှု ကာကွယ်ဖို့ ဥပဒေထက် အာဏာ မြင့်တဲ့ 憲法けんぽう（ဖွဲ့စည်းပုံ）နဲ့ ဥပဒေ ချမှတ်ပုံ、လေးစားရမယ့် လူ့အခွင့်အရေးကို သတ်မှတ်တယ်။ သဘာဝ ဥပဒေ（自然法しぜんほう）နဲ့ ချမှတ် ဥပဒေ（実定法じっていほう）ဆိုပြီးလည်း ခွဲတယ်။

③ 法治主義ほうちしゅぎ（ဥပဒေနဲ့ အုပ်ချုပ်ရုံ ဝါဒ） ဂျာမနီ

ဂျာမနီက ဥပဒေရဲ့ အကြောင်းအရာ ထက် "ပါလီမန် ချမှတ်ထားသလား" ဆိုတဲ့ ပုံစံကိုပဲ အရေးထားတယ်။ ဒါကြောင့် နာဇီရဲ့ အကြမ်းဖက်မှုတောင် ဥပဒေနဲ့ တရားဝင်သွားတယ်။

法治主義ほうちしゅぎ（ဥပဒေနဲ့ အုပ်ချုပ်ရုံ ဝါဒ、"ဥပဒေ စာအုပ် စိုးမိုးမှု"）က ၁၉ ရာစု プロイセンPrussia（ပရပ်ရှား、ယနေ့ ဂျာမနီ）မှာ ဖွံ့ဖြိုးတယ်။ ဥပဒေ စိုးမိုးမှုနဲ့ မတူဘဲ ဥပဒေရဲ့ အကြောင်းအရာ ထက် ပါလီမန် ချမှတ်တဲ့ ဥပဒေအတိုင်း အုပ်ချုပ်ခြင်း（法治行政ほうちぎょうせい）ဆိုတဲ့ ပုံစံကို အရေးထားတယ်။ ဥပဒေက လူတိုင်း အတူတူ သက်ရောက်ရ（法的安定性ほうてきあんていせい＝ ဥပဒေ တည်ငြိမ်မှု）လို့ တောင့်တင်းပြီး ကိုယ်ကျင့်တရားအရ လက်မခံနိုင်တာ（နာဇီရဲ့ ユダヤJewish လူမျိုး သတ်ဖြတ်မှု ホロコーストHolocaust）တောင် ဥပဒေနဲ့ ဖြစ်သွားတတ်တယ်။ ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်ပြီး ဂျာမနီက ပုံစံ သက်သက် ဥပဒေ ဝါဒကို ကျော်ပြီး အကြောင်းအရာပါ စစ်တဲ့ 実質的法治主義じっしつてきほうちしゅぎ（အနှစ်သာရ ဥပဒေ ဝါဒ）ယူလို့ ဥပဒေ စိုးမိုးမှုနဲ့ ကွာခြားချက် နည်းသွားပြီ။

① 市民革命しみんかくめい（ပြည်သူ့ တော်လှန်ရေး） 🇬🇧 → 🇺🇸 → 🇫🇷

ချမ်းသာလာတဲ့ ကုန်သည်、စက်မှု လူတန်းစားက ဘုရင့် အကြွင်းမဲ့ အုပ်ချုပ်မှုကို ဆန့်ကျင်ပြီး တော်လှန်ရေး လုပ်တယ်။ အင်္ဂလန်、အမေရိက、ပြင်သစ် အစဉ်။

民主政治みんしゅせいじ（ဒီမိုကရေစီ、デモクラシーdemocracy）က ဘုရင်、မှူးမတ် အုပ်ချုပ်မှု ဆန့်ကျင်ဘက် ပြည်သူ အုပ်ချုပ်မှု — ပြည်သူ အချုပ်အခြာ စနစ်、အတွေး။ ဘီစီ ၅ ရာစု ရှေးဂရိ မြို့ပြ နိုင်ငံ（ポリスpolis）ရဲ့ တိုက်ရိုက် ဒီမိုကရေစီက မူလ ပုံစံ။

စီးပွားရေး အင်အား ရှိလာတဲ့ ကုန်သည်、စက်မှု လူတန်းစား（ブルジョアジーbourgeoisie＝ ဘူဇွာ）က ဘုရင် အကြွင်းမဲ့ အုပ်ချုပ်မှု（絶対王政ぜったいおうせい）နဲ့ တိုက်ပွဲ ဖြစ်တာ 市民革命しみんかくめい（ပြည်သူ့ တော်လှန်ရေး）— ブルジョア革命かくめいbourgeois revolution（ဘူဇွာ တော်လှန်ရေး）လို့လည်း ခေါ်တယ် —။ စီးပွားရေး ကန့်သတ်ချက် ဖျက်、လွတ်လပ်ခွင့်、တန်းတူမှု、နိုင်ငံရေး ပါဝင်ခွင့် တောင်းပြီး လူ့အခွင့်အရေး ကြေညာစာ、ဖွဲ့စည်းပုံ ရလာတယ်။

• 1642🇬🇧 清教徒革命せいきょうとかくめい（ပျူရီတန် တော်လှန်ရေး、〜49）
• 1688🇬🇧 名誉革命めいよかくめい（ဂုဏ်ယူဖွယ် တော်လှန်ရေး、〜89）
• 1775🇺🇸 アメリカ独立戦争どくりつせんそうAmerican War of Independence（အမေရိကန် လွတ်လပ်ရေး စစ်、〜83）・1776 独立宣言どくりつせんげん（လွတ်လပ်ရေး ကြေညာစာ）
• 1789🇫🇷 フランス革命かくめいFrench Revolution（ပြင်သစ် တော်လှန်ရေး、〜99）— နောက်ဆုံး

② 社会契約説しゃかいけいやくせつ（လူမှု သဘောတူ စာချုပ် အယူ） ဟော့ဘ်စ်・လော့ခ်・ရူဆို

"ဘုရင့် အာဏာ ဘုရားပေး" အယူကို ပယ်ပြီး "လွတ်လပ်、တန်းတူ လူတွေ စာချုပ် ချုပ်လို့ နိုင်ငံ ဖြစ်လာတာ" လို့ ပြောတဲ့ ပညာရှင် ၃ ယောက်။ ဒါ ပြည်သူ့ တော်လှန်ရေးရဲ့ အတွေး အင်အား။

社会契約説しゃかいけいやくせつ（လူမှု သဘောတူ စာချုပ် အယူ）က ခေတ်သစ် ဒီမိုကရေစီရဲ့ အခြေခံ သဘာဝ ဥပဒေ အတွေး။ ၁၆〜၁၈ ရာစု ဘုရင့် အာဏာ ဘုရားပေး အယူ（王権神授説おうけんしんじゅせつ）ကို ပယ်ပြီး လူတိုင်း မွေးရာပါ အခွင့်အရေး（自然権しぜんけん＝ သဘာဝ အခွင့်အရေး、天賦人権てんぷじんけん＝ ကောင်းကင်ပေး လူ့အခွင့်အရေး）ရှိတဲ့ လွတ်လပ်、တန်းတူ လူတွေရဲ့ စာချုပ်နဲ့ နိုင်ငံ ဖြစ်လာတယ် လို့ ပြောတယ်။

ホッブズHobbes（ဟော့ဘ်စ်、အင်္ဂလန်、ပျူရီတန် တော်လှန်ရေး ခေတ်、『リヴァイアサンLeviathan』＝ ပင်လယ်ဘီလူး）— အစိုးရ မရှိတဲ့ သဘာဝ အခြေအနေမှာ 「万人ばんにんの万人ばんにんに対たいする闘争とうそう」（လူတိုင်း လူတိုင်းနဲ့ တိုက်ပွဲ）ဖြစ်မှာမို့ မွေးရာပါ အခွင့်အရေးကို အုပ်ချုပ်သူဆီ လွှဲပေး（譲渡じょうと）ရမယ်။ ရလဒ် ဘုရင် အကြွင်းမဲ့ အုပ်ချုပ်မှုကို ကာကွယ်သလို ဖြစ်ပေမဲ့ လူ တစ်ဦးချင်းရဲ့ အခွင့်အရေးကနေ စ စဉ်းစားလို့ ပထမဆုံး လူမှု သဘောတူ စာချုပ် အယူ、ခေတ်သစ် ဒီမိုကရေစီရဲ့ ရှေ့ပြေး။

ロックLocke（လော့ခ်、အင်္ဂလန်、ဂုဏ်ယူဖွယ် တော်လှန်ရေး ခေတ်、『統治二論とうちにろん』＝ အစိုးရ ကျမ်း ၂ စောင်）— ပစ္စည်း ပိုင်ဆိုင်ခွင့် စတာ ကာကွယ်ဖို့ အခွင့်အရေးကို အစိုးရဆီ ယုံပြီး အပ်（信託しんたく）တယ်၊ အစိုးရ မကောင်းရင် ပြည်သူ ဆန့်ကျင်ခွင့် — 抵抗権ていこうけん（ဆန့်ကျင်ခွင့်）、革命権かくめいけん（တော်လှန်ခွင့်）လို့လည်း ခေါ်တယ် —ရှိတယ်။ ကိုယ်စားလှယ် ဒီမိုကရေစီ（間接民主制かんせつみんしゅせい）ကို ပြောပြီး အမေရိကန် လွတ်လပ်ရေး、ပြင်သစ် တော်လှန်ရေးကို လွှမ်းမိုးတယ်။

ルソーRousseau（ရူဆို、ပြင်သစ်、တော်လှန်ရေး မတိုင်ခင်、『社会契約論しゃかいけいやくろん』＝ လူမှု သဘောတူ စာချုပ် ကျမ်း）— သဘာဝ အခြေအနေကို ကောင်းတယ် လို့ မြင်ပြီး အခွင့်အရေးကို အသိုင်းအဝိုင်း တစ်ခုလုံးဆီ ပေးရမယ်။ ဘုံ အကျိုး ဆန္ဒ— 一般意志いっぱんいし（ဘုံ ဆန္ဒ）、လူ တစ်ဦးချင်း ဆန္ဒ ပေါင်းတဲ့ 全体意志ぜんたいいし（စုစုပေါင်း ဆန္ဒ）နဲ့ မတူ —အတိုင်း ပြည်သူ အချုပ်အခြာ、တိုက်ရိုက် ဒီမိုကရေစီ（直接民主制ちょくせつみんしゅせい）— ပြင်သစ် တော်လှန်ရေးရဲ့ အတွေး ကျောရိုး။

③ 近代民主政治きんだいみんしゅせいじの原理げんり（ခေတ်သစ် ဒီမိုကရေစီ မူ ၅ ခု） ပြည်သူ・အခွင့်အရေး・ခွဲ・ကိုယ်စားလှယ်・ဥပဒေ

ခေတ်သစ် ဒီမိုကရေစီ မူ ၅ ခု — ပြည်သူ အချုပ်အခြာ、လူ့အခွင့်အရေး、အာဏာ ခွဲခြား、ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ、ဥပဒေ စိုးမိုးမှု။

① 人民主権じんみんしゅけん（ပြည်သူ အချုပ်အခြာ）— 国民主権こくみんしゅけん（နိုင်ငံသား အချုပ်အခြာ）လို့လည်း ခေါ်တယ်— အမေရိကန် သမ္မတ リンカンLincoln（လင်ကွန်း）ရဲ့ "ပြည်သူ့、ပြည်သူ ကိုယ်တိုင်、ပြည်သူ့ အတွက် အုပ်ချုပ်ရေး"（1863 ဂက်တီးစဘတ် မိန့်ခွန်း）။ ပြည်သူက ဖွဲ့စည်းပုံ ချမှတ်ခွင့် ရှိတယ်။ ② 基本的人権きほんてきじんけんの保障ほしょう（အခြေခံ လူ့အခွင့်အရေး ကာကွယ်）။ ③ 権力分立けんりょくぶんりつ（အာဏာ ခွဲခြား）— လော့ခ်က ဥပဒေပြု（ပါလီမန်）နဲ့ အကောင်အထည်ဖော်、မဟာမိတ်（ဘုရင်）ခွဲပြီး ဥပဒေပြုကို အထက် ထားတယ်။ ပြင်သစ် モンテスキューMontesquieu（မွန်တက်စကျူး）က 『法ほうの精神せいしん』（ဥပဒေ၏ စိတ်ဓာတ်）မှာ ဥပဒေပြု、အုပ်ချုပ်、တရားစီရင် 三権分立さんけんぶんりつ（အာဏာ ၃ ရပ် ခွဲ）နဲ့ အပြန်အလှန် ထိန်းကျောင်း（checks and balances）ကို ပြောတယ် — အမေရိကန် ဖွဲ့စည်းပုံ（1787）မှာ အသုံးချတယ်။ ④ 議会制民主主義ぎかいせいみんしゅしゅぎ（ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီ）— ပြည်သူ ကိုယ်စားပြု、ဆွေးနွေး、ကြီးကြပ် မူ ၃ ခု、အများစုနဲ့ ဆုံးဖြတ်ပေမဲ့ အနည်းစု အမြင် လေးစား။ ⑤ 法ほうの支配しはい（ဥပဒေ စိုးမိုးမှု）။

④ 人権保障じんけんほしょうのあゆみ（လူ့အခွင့်အရေး ကာကွယ်မှု သမိုင်း） 1215〜2006

မှူးမတ်တွေရဲ့ ဘုရင်နဲ့ စာချုပ်ကနေ စပြီး မွေးရာပါ အခွင့်အရေး、လူမှုဖူလုံခွင့်、ကုလ စာချုပ်တွေအထိ တဖြည်းဖြည်း ကျယ်လာတယ်။ ပထမဆုံး လူမှုဖူလုံခွင့် ＝ ဂျာမနီ ဝိုင်မာ ဖွဲ့စည်းပုံ။

• 1215🇬🇧 マグナ・カルタMagna Carta（မှူးမတ်တွေရဲ့ ပထမ အခွင့်အရေး စာ）
• 1628🇬🇧 権利請願けんりせいがん（အခွင့်အရေး တောင်းဆိုစာ、ပါလီမန် မသဘောတူ အခွန် တား）
• 1679🇬🇧 人身保護法じんしんほごほう（ကိုယ်ခန္ဓာ ကာကွယ်ရေး ဥပဒေ、မတရား ဖမ်းဆီး တား）
• 1689🇬🇧 権利章典けんりしょうてん（အခွင့်အရေး ဥပဒေ、ပါလီမန် ဥပဒေပြုခွင့်）
• 1776🇺🇸 バージニア権利章典けんりしょうてんVirginia Declaration of Rights（မွေးရာပါ အခွင့်အရေး စာနဲ့ ရေး）・独立宣言どくりつせんげん（လွတ်လပ်ရေး ကြေညာစာ）
• 1787🇺🇸 アメリカ合衆国憲法がっしゅうこくけんぽうU.S. Constitution（အမေရိကန် ဖွဲ့စည်းပုံ）
• 1789🇫🇷 フランス人権宣言じんけんせんげんDeclaration of the Rights of Man（ပြင်သစ် လူ့အခွင့်အရေး ကြေညာစာ）
• 1837〜🇬🇧 チャーティスト運動うんどうChartist movement（အလုပ်သမား မဲပေးခွင့် တောင်း）
• 1863🇺🇸 奴隷解放宣言どれいかいほうせんげん（ကျွန် လွတ်မြောက်ရေး、リンカンLincoln）
• 1919🇩🇪 ワイマール憲法けんぽうWeimar Constitution（ဝိုင်မာ ဖွဲ့စည်းပုံ）— ပထမဆုံး 社会権しゃかいけん（လူမှုဖူလုံခွင့်）
• 1936ソ連れんSoviet スターリン憲法けんぽうStalin Constitution
• 1941🇺🇸 ローズヴェルトRoosevelt「４つの自由じゆう」（လွတ်လပ်ခွင့် ၄ ခု）— ① ပြောဆို、ထုတ်ဖော်ခွင့် ② ကိုးကွယ်ခွင့် ③ ဆင်းရဲမှုက လွတ်ခွင့် ④ ကြောက်ရွံ့မှုက လွတ်ခွင့်
• 1948世界人権宣言せかいじんけんせんげん（ကမ္ဘာ့ လူ့အခွင့်အရေး ကြေညာစာ、ချုပ်နှောင်အား မရှိ）
• 1966国際人権規約こくさいじんけんきやく（နိုင်ငံတကာ လူ့အခွင့်အရေး ပဋိညာဉ်、ချုပ်နှောင်အား ရှိ）
• 1965〜2006အသားအရောင်（1965）、အမျိုးသမီး（1979）、ကလေး（1989）、မသန်စွမ်း（2006）ခွဲခြားမှု ဖျက်ရေး စာချုပ်များ・ 1991 တောင်အာဖရိက လူမျိုး ခွဲခြား မူဝါဒ（アパルトヘイトapartheid）ဖျက်

① 大衆民主主義たいしゅうみんしゅしゅぎ（လူထု ဒီမိုကရေစီ） မဲပေးခွင့် ကျယ်

ခေတ်သစ် ဒီမိုကရေစီမှာ ချမ်းသာသူပဲ မဲပေးခွင့် ရှိခဲ့တယ်။ လူတိုင်း မဲပေးခွင့်、လူမှုဖူလုံခွင့် ရလာပြီး လူထု အားလုံး ပါတဲ့ ဒီမိုကရေစီ ဖြစ်လာတယ်။ ဒါပေမဲ့ လူထုက ကြော်ငြာ、လှုံ့ဆော်မှုနဲ့ ချယ်လှယ်ခံရ လွယ်တယ်။

ဂုဏ်သိက္ခာရှိ ချမ်းသာသူ（名望家めいぼうか）ပဲ မဲပေးတဲ့ ကန့်သတ် ရွေးကောက်ပွဲ（制限選挙せいげんせんきょ）ကနေ လူတိုင်း မဲပေး（普通選挙ふつうせんきょ）ဆီ ပြောင်းတယ် — ရွေးကောက်ပွဲ မူ ၄ ခု ＝ 普通ふつう（လူတိုင်း）・平等びょうどう（တန်းတူ）・直接ちょくせつ（တိုက်ရိုက်）・秘密ひみつ（လျှို့ဝှက်）။ ပထမ အမျိုးသမီး မဲပေးခွင့် ＝ ၁၈၉၃ နယူးဇီလန်။ လူမှုဖူလုံခွင့် ပေါ်လာ（1919 ဝိုင်မာ）。 ၂၀ ရာစု ပညာရေး ပျံ့、လူတိုင်း မဲပေးခွင့်、ဆိုရှယ်လစ် ပါတီ ပါလီမန် ဝင်လို့ လူထု（大衆たいしゅう）အခြေခံ နိုင်ငံရေး — 大衆民主主義たいしゅうみんしゅしゅぎ（လူထု ဒီမိုကရေစီ、マス・デモクラシーmass democracy）ဖြစ်လာတယ်။

ပညာ、ပစ္စည်း ရှိတဲ့ "အများပြည်သူ"（公衆こうしゅう）နဲ့ မတူဘဲ "လူထု" က ကြော်ငြာ、လှုံ့ဆော်မှု（扇動せんどう）နဲ့ ချယ်လှယ်ခံရ လွယ်တယ် — အမေရိကန် リースマンRiesman（ရိစ်မန်）ရဲ့ 『孤独こどくな群衆ぐんしゅう』（အထီးကျန် လူအုပ်）、စပိန် オルテガOrtega（အော်တဲဂါ）ရဲ့ 『大衆たいしゅうの反逆はんぎゃく』（လူထု ပုန်ကန်မှု）။

② 全体主義ぜんたいしゅぎ（စုပေါင်း အာဏာရှင် ဝါဒ） ဘယ် ☭ ・ ညာ ⚫

နိုင်ငံက လူ တစ်ဦးချင်းကို ဖိနှိပ်တဲ့ စနစ် — ဆိုဗီယက်မှာ ဘယ်ဘက်（စတာလင်）、အီတလီ、ဂျာမနီမှာ ညာဘက်（မူဆိုလီနီ、ဟစ်တလာ）ပေါ်လာပြီး ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ် ဖြစ်တယ်။

ကမ္ဘာ့ ပထမ ဆိုရှယ်လစ် တော်လှန်ရေး ロシア革命かくめいRussian Revolution（ရုရှား တော်လှန်ရေး、1917〜、レーニンLenin＝ လီနင်）နဲ့ ၁၉၂၂ ပထမ ဆိုရှယ်လစ် အစိုးရ ソ連れんSoviet Union（ဆိုဗီယက်）ဖြစ်တယ်（နောက် မွန်ဂိုလီးယား）။ နောက် スターリンStalin（စတာလင်）ရဲ့ ဘယ်ဘက် စုပေါင်း အာဏာရှင်（左翼的全体主義さよくてきぜんたいしゅぎ）ပေါ်လာတယ်။ 全体主義ぜんたいしゅぎ（စုပေါင်း အာဏာရှင် ဝါဒ）＝ နိုင်ငံက လူ တစ်ဦးချင်းကို ဖိနှိပ်တဲ့ စနစ်။

ပထမ ကမ္ဘာစစ် နောက် အီတလီ（ムッソリーニMussolini＝ မူဆိုလီနီ ရဲ့ ファシスト党とうFascist Party＝ ဖက်ဆစ် ပါတီ）、ဂျာမနီ（ヒトラーHitler＝ ဟစ်တလာ ရဲ့ ナチスNazis＝ နာဇီ ပါတီ）မှာ ညာဘက် စုပေါင်း အာဏာရှင်（右翼的全体主義うよくてきぜんたいしゅぎ）— ファシズムfascism（ဖက်ဆစ်）ပေါ်လာတယ်။ လူထုကို စုစည်းပြီး ပြည်သူ့ အခွင့်အရေး ပယ်、ပါတီ တစ်ခုတည်း အကြမ်းဖက် အာဏာရှင်။ ဂျပန်မှာလည်း "ရှိုဝါ ဖက်ဆစ်"（စစ်ဝါဒ）ဖြစ်တယ်။ ဂျပန်、ဂျာမနီ、အီတလီ ဝင်ရိုး တပ်ဦး（枢軸陣営すうじくじんえい）နဲ့ လွတ်လပ်ရေး တပ်ဦး（အမေရိကန်、ဗြိတိန်、ပြင်သစ်）、ဆိုရှယ်လစ် တပ်ဦး（ဆိုဗီယက်）ကြား ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်（1939〜45）ဖြစ်တယ်။

③ 戦後せんごの民主主義みんしゅしゅぎ（စစ်ပြီး ဒီမိုကရေစီ） ပါတီ များစွာ

စစ်ပြီး ကုလသမဂ္ဂ ဖွဲ့ပြီး ပါတီ များစွာ ပြိုင်တာ ဒီမိုကရေစီရဲ့ အသက် ဖြစ်လာတယ်။ ဆိုရှယ်လစ် ဘက် ပြို、ချမ်းသာ နိုင်ငံ သာယာဝပြော စနစ် ခက်ခဲ、ကမ္ဘာ့ ပြဿနာ များလာတယ်။

မဟာမိတ်（လွတ်လပ်ရေး ＋ ဆိုရှယ်လစ်）က ၁၉၄၅ ကုလသမဂ္ဂ（国際連合こくさいれんごう）ဖွဲ့ပြီး ငြိမ်းချမ်းရေး、ဒီမိုကရေစီ တန်ဖိုးကို ပြန် အသိအမှတ် ပြုတယ်။ ဖက်ဆစ် သမိုင်းကြောင့် အမြင်စုံကို ကိုယ်စားပြုတဲ့ ပါတီ များစွာ ပြိုင်（複数政党制ふくすうせいとうせい＝ ပါတီ များစွာ စနစ်）တာ အရေးကြီးတယ်။ ၁၉၈၉ စစ်အေး ပြီး、၁၉၉၁ ဆိုဗီယက် ပြိုကွဲ — အရှေ့ဥရောပ ဒီမိုကရေစီ ဖြစ်ပေမဲ့ ဒေသ、လူမျိုး ပဋိပက္ခ ဆက်ဖြစ်တယ်။ အမေရိကန်、အနောက်ဥရောပ、ဂျပန်မှာလည်း သာယာဝပြော စနစ် ခက်ခဲ、စီးပွားရေး ရပ်、ဘဏ္ဍာရေး အကျပ်အတည်း ဖြစ်တယ်။

ကမ္ဘာ့ ပြဿနာ — ကမ္ဘာ့ စီးပွားရေး မတည်ငြိမ်、ညစ်ညမ်းမှု、လူမျိုး、ဘာသာ ပဋိပက္ခ、အကြမ်းဖက်မှု（テロリズムterrorism）、နျူကလီးယား။ ယနေ့ ဒီမိုကရေစီ ပြဿနာ — အများစု အုပ်ချုပ်မှု ဒီမိုကရေစီ ထက် ညွန့်ပေါင်း အစိုးရ、ဖက်ဒရယ် လို သဘောတူညီမှု ဒီမိုကရေစီ（合意型民主主義ごういがたみんしゅしゅぎ）、လူကြိုက်များရေး ဝါဒ（ポピュリズムpopulism）、ဥပဒေပြုထက် အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာ ကြီးလာမှု。