Standard Level 政治せいじ・経済けいざい〈政治編せいじへん〉 ・ မှတ်စုသင်ခန်းစာ ၁၃ ခန်းကို ဇာတ်လမ်းအဖြစ် ပြောပြထားသည် ။
📚 သင်ခန်းစာ ရွေးမယ် — ဘယ်ဟာက ဘာအကြောင်းလဲ

⏱ ဒီသင်ခန်းစာ ခန့်မှန်း လေ့လာချိန် — ၁ နာရီ

Standard Level ・ 政治経済せいじけいざい〈政治編せいじへん〉・ သင်ခန်းစာ 5

新あたらしい人権じんけんと環境かんきょう・資源しげん🌏

ဖွဲ့စည်းပုံမှာ မရေးထားပေမဲ့ ခေတ်နဲ့အတူ ပေါ်လာတဲ့ အခွင့်အရေးတွေ、ညစ်ညမ်းမှု、ကမ္ဘာ့ ပတ်ဝန်းကျင်、စွမ်းအင် ပြဿနာ

အဝါ = စာမေးပွဲ အဖြေ အနီ ⚠ = ထောင်ချောက် 💡 = မှတ်နည်း 🧒 = နေ့စဉ်ဘဝ ဥပမာ
ဒီသင်ခန်းစာမှာ ဘာတွေ သင်မလဲ
  1. 新あたらしい人権じんけん（အခွင့်အရေး အသစ်များ — ပတ်ဝန်းကျင်、သိခွင့်、ကိုယ်ရေး လျှို့ဝှက်ခွင့်、နိုင်ငံခြားသား）
  2. 公害こうがいの防止ぼうし（ညစ်ညမ်းမှု ဘေး ကာကွယ်ရေး）
  3. 地球環境問題ちきゅうかんきょうもんだい（ကမ္ဘာ့ ပတ်ဝန်းကျင် ပြဿနာ နဲ့ ကမ္ဘာ့ ညီလာခံများ）
  4. 資源しげん（သယံဇာတ）・エネルギーenergy（စွမ်းအင်）ပြဿနာ
⭐ စာမေးပွဲမှာ အမေးများဆုံး
  • 平和的生存権へいわてきせいぞんけん（ငြိမ်းချမ်းစွာ နေထိုင်ခွင့်）က 環境権かんきょうけん（ပတ်ဝန်းကျင် အခွင့်အရေး）ထဲ မပါ ／ ဒေသ စည်းမျဉ်း（条例じょうれい）က ဥပဒေ ထက် အရင်
  • သတင်း လွတ်လပ်ခွင့် ပထမ အမှု ＝ 外務省がいむしょう公電漏洩事件こうでんろうえいじけん（နိုင်ငံခြားရေး ကြေးနန်း ပေါက်ကြား အမှု）／ ရှင်းပြချက်နဲ့ သဘောတူ ＝ インフォームド・コンセントinformed consent ／ UNHCR ＝ 緒方貞子おがたさだこ（အိုဂတ ဆာဒကို）
  • ညစ်ညမ်းမှု မူလ ＝ 足尾銅山鉱毒事件あしおどうざんこうどくじけん（အာရှိအို ကြေးနီ မိုင်း အဆိပ် အမှု）／ イタイイタイ病びょうitai-itai disease（"နာတယ် နာတယ်" ရောဂါ）＝ カドミウムcadmium（ကက်ဒမီယမ်）／ 1993 環境基本法かんきょうきほんほう（ပတ်ဝန်းကျင် အခြေခံ ဥပဒေ）
  • 3R မှာ リフレッシュrefresh မပါ ／ အိုဇုန်း ပျက် ＝ フロンCFCs ／ ရေငှက် စိမ့်မြေ ＝ ラムサール条約じょうやくRamsar Convention ／ 1992 ＝ リオデジャネイロRio de Janeiro
  • အဏုမြူ ဘေးဒဏ် နေရာ မဟုတ်တာ ＝ モントリオールMontreal（အိုဇုန်း စာချုပ် မြို့）
PART 1

新あたらしい人権じんけん

ခေတ်နဲ့အတူ ပေါ်လာတဲ့ အခွင့်အရေး အသစ်များ

① 環境権かんきょうけん（ပတ်ဝန်းကျင် အခွင့်အရေး） ပုဒ်မ ၁၃・၂၅

ဖွဲ့စည်းပုံမှာ စာနဲ့ မရေးထားပေမဲ့ ပျော်ရွှင်မှု ရှာဖွေခွင့်ကို အခြေခံပြီး ပေါ်လာတာ "အခွင့်အရေး အသစ်"။ ပထမ တစ်ခုက သန့်ရှင်းတဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်မှာ နေခွင့်။ တရားရုံးချုပ်က တရားဝင် အသိအမှတ် မပြုသေးဘူး။

ဖွဲ့စည်းပုံမှာ စာ မပါပေမဲ့ 幸福追求権こうふくついきゅうけん（ပျော်ရွှင်မှု ရှာဖွေခွင့်）စတာကို အခြေခံပြီး ပြောလာတဲ့ အခွင့်အရေးကို 新あたらしい人権じんけん（အခွင့်အရေး အသစ်）လို့ ခေါ်တယ်။ ပတ်ဝန်းကျင် ပျက်စီး、ညစ်ညမ်းမှု ဘေး、သတင်း အချက်အလက် ခေတ်、ကမ္ဘာ့ ချိတ်ဆက်မှု ကြောင့် ပေါ်လာတာ။

環境権かんきょうけん（ပတ်ဝန်းကျင် အခွင့်အရေး）က ညစ်ညမ်းမှု ကာကွယ်ပြီး ကောင်းတဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်မှာ နေခွင့်။ ပုဒ်မ ၁၃（ပျော်ရွှင်မှု ရှာဖွေခွင့်、人格権じんかくけん（ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေး အခွင့်အရေး））နဲ့ ပုဒ်မ ၂၅（အသက်ရှင်ခွင့်）ကို အခြေခံတယ်။ ဒီအထဲမှာ ပါတာတွေ —

ဆေးလိပ် မီးခိုး မရှူရခွင့်
အိမ်ထဲ နေရောင် ရခွင့်
ရှုခင်း မြင်ခွင့်
တိတ်ဆိတ်စွာ နေခွင့်
မြို့ ရှုခင်း လှပမှု ထိန်းခွင့်

大阪空港公害訴訟おおさかくうこうこうがいそしょう（အိုဆာကာ လေဆိပ် ဆူညံ အမှု、1981）လို ပတ်ဝန်းကျင် အခွင့်အရေးကို ရှင်းရှင်း အသိအမှတ်ပြုတဲ့ တရားရုံးချုပ် စီရင်ထုံး မရှိဘူး။ 1972 ကုလ 人間環境宣言にんげんかんきょうせんげん（လူ့ ပတ်ဝန်းကျင် ကြေညာစာ）က ကမ္ဘာ့ အခြေခံ အခွင့်အရေး လို့ ဆိုတယ်။ ဂျပန် အစိုးရက 1993 環境基本法かんきょうきほんほう（ပတ်ဝန်းကျင် အခြေခံ ဥပဒေ）、1997 環境影響評価法かんきょうえいきょうひょうかほう（ပတ်ဝန်းကျင် ထိခိုက်မှု အကဲဖြတ် ဥပဒေ、アセスメントassessment ဥပဒေ လို့လည်း ခေါ်တယ်）ထုတ်တယ်။ ဒါပေမဲ့ ခါဝါဆာကီ မြို့（川崎市かわさきし）က 1976 မှာ နိုင်ငံထက် အရင် အကဲဖြတ် ဒေသ စည်းမျဉ်း（条例じょうれい）ထုတ်ခဲ့တယ်။

⚠ ထောင်ချောက်平和的生存権へいわてきせいぞんけん（ငြိမ်းချမ်းစွာ နေထိုင်ခွင့်）က ပတ်ဝန်းကျင် အခွင့်အရေးထဲ မပါဘူး။
💡 မှတ်နည်းတိုက်ခန်း ၅ ချက် 🏢 — ဆေးလိပ်ငွေ့ မဝင်、နေရောင် ဝင်、ရှုခင်း မြင်、တိတ်ဆိတ်、လမ်း လှ

② 知しる権利けんりとアクセス権けんright of access（သိခွင့် နဲ့ မီဒီယာ ဝင်ရောက်ခွင့်） ပုဒ်မ ၂၁

သိခွင့်က အစိုးရ အချက်အလက်ကို မတားဆီးဘဲ သိခွင့်、ထုတ်ပြပေး လို့ တောင်းခွင့်။ ဒေသ စည်းမျဉ်းက အရင်、နိုင်ငံ ဥပဒေက ၁၉၉၉။ မီဒီယာ ဝင်ရောက်ခွင့်က သတင်းစာ、TV မှာ ကိုယ့်အမြင် ပြန်ပြောခွင့်။

知しる権利けんり（သိခွင့်）က အစိုးရ မတားဆီးဘဲ အချက်အလက် သိခွင့်（လွတ်လပ်ခွင့်）ရော、လိုတာ ထုတ်ပြပေး လို့ တောင်းခွင့်（လူမှုဖူလုံခွင့်）ရော ဖြစ်တယ်။ ပုဒ်မ ၂၁ 表現ひょうげんの自由じゆう（ထုတ်ဖော်ခွင့်）ကို အခြေခံတယ်။ ဒေသ အစိုးရတွေက 情報公開条例じょうほうこうかいじょうれい（သတင်း ထုတ်ပြန်ရေး ဒေသ စည်းမျဉ်း）ကို အရင်ထုတ်ပြီး နိုင်ငံက 1999 မှာမှ 情報公開法じょうほうこうかいほう（သတင်း ထုတ်ပြန်ရေး ဥပဒေ）ထုတ်တယ်။ 2013 特定秘密保護法とくていひみつほごほう（အထူး လျှို့ဝှက်ချက် ကာကွယ်ရေး ဥပဒေ — သံတမန်、ကာကွယ်ရေး လျှို့ဝှက်ချက် ပေါက်ကြားရင် ပြင်းပြင်း ဒဏ်ပေး）က သိခွင့်ကို ထိခိုက်မယ် လို့ ဝေဖန်ကြတယ်။ သတင်း လွတ်လပ်ခွင့် ဆိုင်ရာ ပထမ အမှုက 外務省がいむしょう公電漏洩事件こうでんろうえいじけん（နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီးဌာန ကြေးနန်း ပေါက်ကြား အမှု、1978 သတင်းထောက် ရှုံး）။

アクセス権けんright of access（မီဒီယာ ဝင်ရောက်ခွင့်）က ကြီးမားလာတဲ့ マスメディアmass media（မီဒီယာ ကြီးများ）ကို သတင်း လက်ခံသူ ပြည်သူတွေလည်း ဝင်သုံးခွင့် — အမြင် ကြော်ငြာ、ပြန်ချေ ဆောင်းပါး ထည့်ခိုင်း、အစီအစဉ် ပါဝင်ခွင့်။ သတင်းကြောင့် နစ်နာရင် ပြန်ပြောခွင့်（反論権はんろんけん）အဖြစ် ပေါ်တယ်။

⚠ ထောင်ချောက်ပတ်ဝန်းကျင် အကဲဖြတ်ရော、သတင်း ထုတ်ပြန်ရေးရော ၂ ခုလုံး ဒေသ စည်းမျဉ်းက အရင်။
💡 မှတ်နည်းရွာ 🏘 က အရင် လုပ်、မြို့တော် 🏛 က နောက်မှ လိုက် ・ ကြေးနန်း ပေါက် ＝ "ကြေး" ပေါက်လို့ သတင်း ပေါ်

③ プライバシーprivacyの権利けんり（ကိုယ်ရေး လျှို့ဝှက်ခွင့်） ပုဒ်မ ၁၃

ကိုယ့် အိမ်တွင်းရေး ထုတ်မပြခံရခွင့်ကနေ ကိုယ့် အချက်အလက်ကို ကိုယ်ထိန်းခွင့် ဖြစ်လာတယ်။ ဝတ္ထု ၂ အုပ်ရဲ့ အမှုနဲ့ စတယ်။ ၂၀၀၃ ကိုယ်ရေး အချက်အလက် ကာကွယ်ရေး ဥပဒေ、၂၀၁၃ マイナンバーMy Number။

ရှေးက "ကိုယ့် အိမ်တွင်းရေး အလကား ထုတ်မပြခံရခွင့်"、အခု "ကိုယ့် အချက်အလက်ကို ကိုယ် ထိန်းချုပ်ခွင့်"။ ပုဒ်မ ၁၃ ကို အခြေခံတယ်။ ပုဂ္ဂလိက ကြား ကိုယ်ရေး လျှို့ဝှက်ခွင့် နဲ့ ထုတ်ဖော်ခွင့် ညှိရတဲ့ ပြဿနာကို 三島由紀夫みしまゆきお（မိရှိမ ယူကီအို、စစ်ပြီးခေတ် ကျော်ကြား စာရေးဆရာ）ရဲ့ ဝတ္ထု 『宴うたげのあと』（"ပွဲပြီးနောက်" — နိုင်ငံရေးသမား တစ်ယောက်ရဲ့ ကိုယ်ရေး ဘဝကို နာမည်မပြောင်းဘဲ ရေး）အမှု（1964、လျော်ကြေး）မှာ ပထမဆုံး အသိအမှတ်ပြုတယ်။ 柳美里ゆうみり（ယူ မိရိ、ကိုရီးယား နွယ် ဂျပန် စာရေးဆရာမ）ရဲ့ 『石いしに泳およぐ魚さかな』（"ကျောက်ထဲ ကူးတဲ့ ငါး" — သူငယ်ချင်း မျက်နှာ အမာရွတ်ကို ရေး）အမှု（2002）မှာ ထုတ်ဝေခြင်း တားမိန့် ချတယ်။ အင်တာနက် ခေတ် ဓာတ်ပုံ အခွင့်（肖像権しょうぞうけん）လည်း ငြင်းခုံလာတယ်။

ကိုယ်ရေး အချက်အလက် — 1999 ပြည်သူ အားလုံး နေထိုင်မှု မှတ်တမ်းကို နံပါတ်တပ်ပြီး 2002 住民基本台帳じゅうみんきほんだいちょうネットワークnetwork（နေထိုင်သူ မှတ်တမ်း ကွန်ရက်、住基じゅうきネットnet လို့လည်း ခေါ်တယ်）စသုံး၊ 2003 個人情報保護法こじんじょうほうほごほう（ကိုယ်ရေး အချက်အလက် ကာကွယ်ရေး ဥပဒေ）အပါအဝင် ဥပဒေ ၅ ခု — အစိုးရ ရုံးတင်မက ကုမ္ပဏီကိုပါ ထိန်း။ 2013 လူတိုင်း ဂဏန်း ၁၂ လုံး နံပါတ်နဲ့ အခွန်、လူမှုဖူလုံရေး စုစီမံတဲ့ 個人番号法こじんばんごうほう（ကိုယ်ပိုင် နံပါတ် ဥပဒေ）၊ マイナンバーMy Number制度せいど（ကိုယ်ပိုင် နံပါတ် စနစ်）2016 စ။

💡 မှတ်နည်းမှတ်ပုံတင် 🪪 နံပါတ် ၁၂ လုံး ＝ တစ်နှစ် ၁၂ လ ・ ပွဲပြီးနောက်（宴うたげのあと）＝ ပွဲပြီးမှ အိမ်တွင်းရေး ပေါက်ကြား

④ 自己決定権じこけっていけんと平和的生存権へいわてきせいぞんけん（ကိုယ်တိုင် ဆုံးဖြတ်ခွင့် နဲ့ ငြိမ်းချမ်းစွာ နေခွင့်） ဆေးရုံ သဘောတူချက်

ကိုယ့်ဘဝ ကိုယ့်ဟာ ကိုယ် ဆုံးဖြတ်ခွင့် — ဆေးကုရင် ဆရာဝန်က ရှင်းပြပြီးမှ လူနာ သဘောတူ（インフォームド・コンセントinformed consent）။ ငြိမ်းချမ်းစွာ နေခွင့်က ဖွဲ့စည်းပုံ နိဒါန်းမှာသာ ပါတယ်။

自己決定権じこけっていけん（ကိုယ်တိုင် ဆုံးဖြတ်ခွင့်）က နေထိုင်ပုံ、ယုံကြည်ချက်、ဝါသနာ လို ကိုယ်ရေး ကိစ္စကို အာဏာ ဝင်မစွက်ဘဲ ကိုယ်တိုင် ဆုံးဖြတ်ခွင့်။ ဒါပေမဲ့ ကိုယ့်ကိုယ်ကို သတ်သေခြင်း、ဂုဏ်သိက္ခာရှိ သေခြင်း（尊厳死そんげんし）、သက်သာစွာ သေခြင်း（安楽死あんらくし）、ကိုယ်စား မိခင်（代理母だいりはは）、ကိုယ်တွင်း အင်္ဂါ အစားထိုး（臓器移植ぞうきいしょく）ပါမပါ ငြင်းခုံမှု များတယ်။ ဇီဝ ဆေးပညာ တိုးတက်လာလို့ ဇီဝ ကျင့်ဝတ်（生命倫理せいめいりんり、バイオエシックスbioethics လို့လည်း ခေါ်တယ်）မေးခွန်း ပေါ်လာပြီး ဆေးရုံမှာ インフォームド・コンセントinformed consent（ရှင်းပြချက် အပေါ် အခြေခံတဲ့ သဘောတူချက်）မရှိမဖြစ် ဖြစ်လာတယ်။

平和的生存権へいわてきせいぞんけん（ငြိမ်းချမ်းစွာ နေထိုင်ခွင့်）— ဖွဲ့စည်းပုံ နိဒါန်းရဲ့ "ငြိမ်းချမ်းစွာ အသက်ရှင်ခွင့်" က စစ်ဘေးကနေ လွတ်ပြီး ငြိမ်းချမ်းစွာ နေခြင်း ကိုယ်တိုင်ကို လူ့အခွင့်အရေး လို့ ဖွဲ့စည်းပုံမှာ ကမ္ဘာမှာ ပထမဆုံး ရေးတာ။ ဒါပေမဲ့ ပုဒ်မတွေထဲမှာတော့ မပါဘူး။

🧒 ဥပမာခွဲစိတ်မယ့်အခါ ဆရာဝန်က "ဘာကြောင့်、ဘယ်လို、ဘာအန္တရာယ်" ရှင်းပြပြီး လူနာက လက်မှတ်ထိုး
💡 မှတ်နည်းခွဲစိတ်ခန်း 🏥 ရှေ့ "ရှင်းပြ → ခေါင်းညိတ် → လက်မှတ်" ✍️

⑤ 外国人がいこくじんの人権じんけんと難民なんみん（နိုင်ငံခြားသား အခွင့်အရေး နဲ့ ဒုက္ခသည်） UNHCR

နိုင်ငံခြားသား ဆိုတာ ဂျပန် နိုင်ငံသား မဟုတ်သူ။ ဒေသ မဲပေးခွင့်、အလုပ်သမား、ဒုက္ခသည် လက်ခံမှု ပြဿနာ ရှိတယ်။ ဂျပန်က ဒုက္ခသည် နည်းနည်းပဲ လက်ခံတယ်။ အိုဂတ ဆာဒကို က ကုလ ဒုက္ခသည် အကြီးအကဲ လုပ်ခဲ့တယ်။

外国人がいこくじん（နိုင်ငံခြားသား）ဆိုတာ ဂျပန် နိုင်ငံသား မရှိသူ — မွေးရာ နေရာ、အသားအရောင် နဲ့ မဆိုင်၊ နိုင်ငံသား ခံယူ（帰化きか）ရင် ဂျပန်လူမျိုး။ 入管法にゅうかんほう（လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေး ဥပဒေ）နဲ့ ထိန်းပြီး 2012 ကစ နေထိုင်ခွင့် စီမံမှု တစ်ခုတည်း ပြောင်း။ မြို့ကြီးမှာ နိုင်ငံခြားသားကို ခွဲခြား ဆဲဆို တဲ့ ヘイトスピーチhate speech（အမုန်းစကား）ပြဿနာ ရှိ။

အမြဲ နေထိုင်သူ — ဒေသ မဲပေးခွင့်、အစိုးရ ဝန်ထမ်း、ဆရာ ဖြစ်ခွင့် ပါလီမန်မှာ ငြင်းခုံဆဲ
နိုင်ငံခြား အလုပ်သမား — ရိုးရိုး လုပ်သား မူအရ မလက်ခံ、1990 ブラジルBrazil စတဲ့ ဂျပန်နွယ်ဖွားကို ဖြေလျှော့、နည်းပညာ သင်တန်းသား、インドネシアIndonesia・フィリピンPhilippines သူနာပြု၊ 2019 ပြင်ဆင် ဥပဒေ
နိုင်ငံရေး အကြောင်းကြောင့် ကိုယ့်နိုင်ငံမှာ ဖိနှိပ်ခံရပြီး ထွက်ပြေးသူ — ၁၉၇၀ နှောင်း インドシナIndochina ဒုက္ခသည် လက်ခံ、၈၀ အစ ကုလ ဒုက္ခသည် စာချုပ် ဝင်

1991 ကနေ ၁၀ နှစ် 緒方貞子おがたさだこ（အိုဂတ ဆာဒကို）က 国連難民こくれんなんみん高等弁務官こうとうべんむかん事務所じむしょ（ကုလ ဒုက္ခသည်ဆိုင်ရာ မဟာမင်းကြီး ရုံး、UNHCR）အကြီးအကဲ လုပ်တယ်။ ဒါပေမဲ့ ဂျပန်က တခြား ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံတွေထက် ဒုက္ခသည် အသိအမှတ်ပြုမှု အရမ်း နည်းတယ်။

💡 မှတ်နည်းUNHCR ＝ ဒုက္ခသည် စခန်း ⛺ ရှေ့ မျက်မှန်တပ် အဖွားအို "အိုဂတ" — "အို ⛺ ဂတ（ဂိတ်）" စခန်း ဂိတ်
✔ အနှစ်ချုပ် — PART 1
  • 平和的生存権へいわてきせいぞんけん（ငြိမ်းချမ်းစွာ နေခွင့်）က 環境権かんきょうけん（ပတ်ဝန်းကျင် အခွင့်）ထဲ မပါ ／ ဒေသ စည်းမျဉ်း အရင်
  • ပထမ သတင်း လွတ်လပ်ခွင့် အမှု ＝ 外務省がいむしょう公電漏洩事件こうでんろうえいじけん（ကြေးနန်း ပေါက်ကြား အမှု）
  • ဆေးရုံ သဘောတူချက် ＝ インフォームド・コンセントinformed consent ／ UNHCR（ကုလ ဒုက္ခသည် ရုံး）＝ 緒方貞子おがたさだこ（အိုဂတ）
PART 2

公害こうがいの防止ぼうし

ညစ်ညမ်းမှု ဘေး နဲ့ ကာကွယ်ရေး

① 公害こうがいと四大公害病よんだいこうがいびょう（ညစ်ညမ်းမှု ဘေး နဲ့ ရောဂါ ကြီး ၄ ခု） မူလ ＝ အာရှိအို

စက်ရုံ ညစ်ညမ်းမှုက လူ့ ကျန်းမာရေး ထိခိုက်တာ 公害こうがい（ညစ်ညမ်းမှု ဘေး）။ မူလ ＝ မေအီဂျီ ခေတ် အာရှိအို ကြေးနီ မိုင်း။ စစ်ပြီး စီးပွားရေး မြန်မြန် တက်ချိန် ရောဂါကြီး ၄ ခု ပေါ်ပြီး ပြည်သူ အကုန် အနိုင်ရတယ်။

公害こうがい（ညစ်ညမ်းမှု ဘေး）က စက်မှု、မြို့ပြ ဖွံ့ဖြိုးမှုကြောင့် ပတ်ဝန်းကျင် ပျက်ပြီး လူ အများအပြား ကျန်းမာရေး ထိခိုက်တာ။ ကုမ္ပဏီက လူ့အဖွဲ့ ကုန်ကျစရိတ်（社会的費用しゃかいてきひよう）မပေးလို့ ဖြစ်တဲ့ ဈေးကွက် ကျရှုံးမှု（市場しじょうの失敗しっぱい）တစ်ခု။ မေအီဂျီ ခေတ် တိုချိဂိ ခရိုင် အမတ် 田中正造たなかしょうぞう（တာနာကာ ရှိုဇို）က ဝါတာရာဆဲ မြစ် ဒေသ ဘေးကို ဧကရာဇ်ဆီ တိုက်ရိုက် တိုင်တဲ့ 足尾銅山鉱毒事件あしおどうざんこうどくじけん（အာရှိအို ကြေးနီ မိုင်း အဆိပ် အမှု、1890 ခုနှစ်များ）က ဂျပန် ညစ်ညမ်းမှု ပြဿနာရဲ့ မူလ။ အဲဒီ ခေတ် 別子銅山煙害事件べっしどうざんえんがいじけん（ဘဲရှိ ကြေးနီ မိုင်း မီးခိုး အမှု）က ကုမ္ပဏီ လူမှု တာဝန်（CSR）ရဲ့ အစ လို့ ဆိုတယ်။

ရောဂါကြီး ၄ ခု တရားရုံးမှာ（၁၉၆၀ နှောင်းပိုင်း）ပြည်သူ ဘက်က အကုန် အနိုင်ရပြီး "ငွေ လျော်တာထက် မူလ အခြေအနေ ပြန်ရောက်အောင် လုပ်ဖို့ ဦးစား" ဆိုတဲ့ မူ ချမှတ်တယ်။

チッソChisso ကုမ္ပဏီ စွန့်တဲ့ 有機水銀ゆうきすいぎん（အော်ဂဲနစ် ပြဒါး）ရေ ညစ်
昭和電工しょうわでんこう（ရှိုဝါ ဒန်ကို ကုမ္ပဏီ）ရဲ့ အော်ဂဲနစ် ပြဒါး ရေ ညစ်
三井金属鉱業みついきんぞくこうぎょう（မစ်ဆွိ သတ္တု）ရဲ့ カドミウムcadmium（ကက်ဒမီယမ်）ရေ ညစ် — အရိုး ပျော့ပြီး ကျိုး
ရေနံ ဓာတုစက်ရုံ အုပ်စုရဲ့ 亜硫酸ありゅうさんガスsulfur dioxide（ဆာလဖာ ဓာတ်ငွေ့）လေ ညစ်
💡 မှတ်နည်းイタイイタイ ＝ "နာတယ် နာတယ်" 😣 အရိုး ကျိုး → "ကက်" ကနဲ ကျိုး ＝ ကက်ဒမီယမ် ・ ပြဒါး ＝ ငါး 🐟 စားပြီး မီနာမာတ ၂ ခု

② 典型七公害てんけいななこうがいと新あらたな公害こうがい（ညစ်ညမ်းမှု ၇ မျိုး နဲ့ အသစ်） ၇ မျိုး

ဥပဒေက ညစ်ညမ်းမှုကို ၇ မျိုး သတ်မှတ်တယ်။ စက်ရုံ ညစ်ညမ်းမှု လျော့လာပေမဲ့ ကား、အမှိုက် လို မြို့、နေ့စဉ်ဘဝ ညစ်ညမ်းမှု တိုးလာတယ်။

ဆူညံသံ
တုန်ခါမှု
အနံ့ဆိုး
လေ ညစ်ညမ်း
မြေ ညစ်ညမ်း
ရေ ညစ်ညမ်း
မြေ နိမ့်ဆင်း

စက်မှု ညစ်ညမ်းမှု လျော့လာပေမဲ့ မြို့、နေ့စဉ်ဘဝ ညစ်ညမ်းမှုက アメニティamenity（ပတ်ဝန်းကျင် သက်တောင့်သက်သာ）ကို ပျက်စေတယ် — 光化学こうかがくスモッグphotochemical smog（နေရောင်ကြောင့် ဖြစ်တဲ့ မြူခိုး）、ကား အိတ်ဇောငွေ့、ヒートアイランドheat island（မြို့ထဲ ပိုပူ）、အိမ် ရေဆိုး、အမှိုက်、ハイテクhigh-tech ညစ်ညမ်း（IC ညစ်ညမ်း）、環境かんきょうホルモンhormone（ဟော်မုန်း နှောင့်ယှက် ဓာတုပစ္စည်း）။ アスベストasbestos（ကျောက်ဂွမ်း）ကျန်းမာရေး ဘေး、ダイオキシンdioxin（ဒိုင်အောက်ဆင်）မြေ ညစ်ညမ်းမှု လည်း ပြဿနာ ကြီး။

💡 မှတ်နည်းရန်ကုန် အိမ်နီးချင်း ၇ ယောက် 🏘 — ဆူ、လှုပ်、နံ、လေမည်း、မြေဆိုး、ရေနောက်、မြေကျ

③ 公害こうがい（ညစ်ညမ်းမှု）・環境対策かんきょうたいさく（ပတ်ဝန်းကျင် ကာကွယ်ရေး） 1993 အခြေခံ ဥပဒေ

၁၉၆၇ ညစ်ညမ်းမှု ဥပဒေ、၁၉၇၁ ပတ်ဝန်းကျင် ဌာန、၁၉၉၃ ပတ်ဝန်းကျင် အခြေခံ ဥပဒေ၊ ၂၀၀၀ ကစ ပြန်လည်သုံးတဲ့ လူ့အဖွဲ့ဆီ။

公害対策基本法こうがいたいさくきほんほう（ညစ်ညမ်းမှု တိုက်ဖျက်ရေး အခြေခံ ဥပဒေ）— ပတ်ဝန်းကျင် စံ သတ်မှတ်
"ညစ်ညမ်းမှု ပါလီမန်"（公害国会こうがいこっかい）— "စီးပွားရေးနဲ့ ညှိ" ဆိုတဲ့ ပုဒ်မ ဖျက်
環境庁かんきょうちょう（ပတ်ဝန်းကျင် အေဂျင်စီ）ဖွဲ့ → 2001 環境省かんきょうしょう（ပတ်ဝန်းကျင် ဝန်ကြီးဌာန）
公害こうがい健康被害けんこうひがい補償法ほしょうほう（ညစ်ညမ်းမှု ကျန်းမာရေး လျော်ကြေး ဥပဒေ）— တရားရုံး မစောင့်ဘဲ ဆေးကုစရိတ် ရ
環境基本法かんきょうきほんほう（ပတ်ဝန်းကျင် အခြေခံ ဥပဒေ）— ညစ်ညမ်းမှု ဥပဒေ နဲ့ သဘာဝ ထိန်းသိမ်းရေး ဥပဒေ ပေါင်း၊ ပတ်ဝန်းကျင် အခြေခံ စီမံကိန်း ၆ ကြိမ်
環境影響評価法かんきょうえいきょうひょうかほう（ပတ်ဝန်းကျင် ထိခိုက်မှု အကဲဖြတ် ဥပဒေ）— ဓာတ်အားပေး စက်ရုံ စတဲ့ လုပ်ငန်း ၁၃ မျိုး
ဗူး ထုပ်ပိုး（1995）、လျှပ်စစ်ပစ္စည်း（1998）、အစားအစာ、ဆောက်လုပ်ရေး（2000）、ကား（2002）、လျှပ်စစ် အသေး（2012）ပြန်လည်သုံး ဥပဒေများ
循環型じゅんかんがた社会形成しゃかいけいせい推進基本法すいしんきほんほう（ပြန်လည် လည်ပတ်တဲ့ လူ့အဖွဲ့ အခြေခံ ဥပဒေ）— ထုတ်လုပ်သူ တာဝန် တိုးချဲ့（EPR）、အစိုးရ グリーンgreen購入法こうにゅうほう（ပတ်ဝန်းကျင် ဖော်ရွေ ပစ္စည်း ဝယ်ရေး ဥပဒေ）

3R — リデュースreduce（လျှော့သုံး）・リユースreuse（ပြန်သုံး）・リサイクルrecycle（ပြန်လည်ထုတ်လုပ်）နဲ့ အမှိုက် သုည ゼロ・エミッションzero emission လူ့အဖွဲ့ကို ရည်မှန်းတယ်။ リフューズrefuse（ငြင်း）・リペアrepair（ပြင်）ထပ်ပေါင်းရင် 4R・5R။ ဒါ့အပြင် ညစ်စေသူ ပေးရ မူ（汚染者負担おせんしゃふたんの原則げんそく、PPP）、အပြစ်မရှိလည်း တာဝန်ယူ（無過失責任制むかしつせきにんせい）、ဧရိယာ စုစုပေါင်း ကန့်သတ်（総量規制そうりょうきせい）、2012 ကမ္ဘာ ပူနွေးမှု တိုက်ဖျက်ရေး အခွန်（地球温暖化ちきゅうおんだんか対策税たいさくぜい）、ISOInternational Organization for Standardization 14000、ナショナル・トラストNational Trust（ပြည်သူ ငွေစုပြီး သဘာဝ မြေ ဝယ်ထိန်း လှုပ်ရှားမှု）ရှိတယ်။

⚠ ထောင်ချောက်3R ထဲ リフレッシュrefresh（လန်းဆန်း）မပါ။ ပတ်ဝန်းကျင် စီမံကိန်း အခြေခံ ＝ 1993 環境基本法かんきょうきほんほう（1967 ဥပဒေ မဟုတ်）။
💡 မှတ်နည်း3R ＝ ရေသန့်ဘူး 🧴 — နည်းနည်း ဝယ်、ပြန်ဖြည့်、ပလတ်စတစ် ဗူးဟောင်း အလကား မပစ်、ပြန်ရောင်း ・ 1993 ＝ "၉ ချက် ၃ ခါ စစ်" ပတ်ဝန်းကျင် မင်္ဂလာ
✔ အနှစ်ချုပ် — PART 2
  • မူလ ＝ 足尾銅山鉱毒事件あしおどうざんこうどくじけん（အာရှိအို ကြေးနီ မိုင်း အဆိပ် အမှု）／ イタイイタイ病びょうitai-itai disease（"နာတယ် နာတယ်" ရောဂါ）＝ カドミウムcadmium（ကက်ဒမီယမ်）
  • 1993 環境基本法かんきょうきほんほう（ပတ်ဝန်းကျင် အခြေခံ ဥပဒေ）／ 3R ＝ လျှော့・ပြန်သုံး・ပြန်ထုတ်（リフレッシュrefresh မပါ）
PART 3

地球環境問題ちきゅうかんきょうもんだい

ကမ္ဘာ့ ပတ်ဝန်းကျင် ပြဿနာ

① 地球環境問題ちきゅうかんきょうもんだいの種類しゅるい（ကမ္ဘာ့ ပတ်ဝန်းကျင် ပြဿနာ အမျိုးအစား） ၈ မျိုး

စက်မှု、ဖွံ့ဖြိုးရေးကြောင့် ကမ္ဘာ တစ်ခုလုံး ပျက်စီး ညစ်ညမ်းမှု — ကမ္ဘာ ပူနွေး、အိုဇုန်း လွှာ ပေါက်、အက်ဆစ် မိုး、သစ်တော ပျောက်、သဲကန္တာရ、သက်ရှိ မျိုးသုဉ်း、အဆိပ် အမှိုက် ရွှေ့、တခြား။

ကျောက်မီးသွေး、ရေနံ မီးရှို့ CO₂、メタンmethane စတဲ့ ဖန်လုံအိမ် ဓာတ်ငွေ့ → အပူချိန်、ပင်လယ်ရေ တက်、ရာသီဥတု ဖောက်ပြန်။ ツバルTuvalu（တောင်ပစိဖိတ် ကျွန်း）ရေမြုပ် အန္တရာယ်
အအေးပေးစက်、ဖြန်းဆေး ဗူးထဲက フロンガスCFC gas（ဖရီယွန်）→ ခရမ်းလွန် ရောင်ခြည် တိုး、အရေပြား ကင်ဆာ、မျက်စိ အတိမ်။ ဝင်ရိုးစွန်း အပေါ် オゾンホールozone hole။ 1985 ウィーン条約じょうやくVienna Convention（ဗီယင်နာ စာချုပ်）、1987 モントリオール議定書ぎていしょMontreal Protocol（မွန်ထရီရယ် ပရိုတိုကော）→ 1996 ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံ ဖရီယွန် ဖျက်
ကား、စက်ရုံ နိုက်ထရိုဂျင်、ဆာလဖာ အောက်ဆိုဒ် → သစ်တော、ကန် ငါး သေ、ရှေးဟောင်း အဆောက်အအုံ ပျက်
လမ်း、လယ် ဖောက်、တောင်ယာ、ထင်း、ခိုးထုတ် → ပူနွေး、သဲကန္တာရ ဖြစ်
ခြောက်သွေ့ ဒေသ တိရစ္ဆာန် လွန်ကျွေး、သစ်ခုတ်
အမဲလိုက် လွန်、နေရာ ပျက် → မျိုးသုဉ်း。1971 ラムサール条約じょうやくRamsar Convention（ရေငှက် စိမ့်မြေ）、1973 ワシントン条約じょうやくWashington Convention（ရှားပါး တိရစ္ဆာန် ရောင်းဝယ် တား）、1992 生物多様性条約せいぶつたようせいじょうやく（ဇီဝ မျိုးစုံ စာချုပ်）
ပြဒါး、ကက်ဒမီယမ် အဆိပ် အမှိုက် တင်ပို့ — 1989 バーゼル条約じょうやくBasel Convention（ဘာဇယ် စာချုပ်）
ရေ ရှားပါး、ပင်လယ် ညစ်、အဏုမြူ စွန့်ပစ်ပစ္စည်း
💡 မှတ်နည်းラムサール ＝ "ရမ်" ＝ ရေ 🦆 ငှက် ・ ワシントン ＝ "ဝါ" ＝ ဝါးတွေ စားတဲ့ ပန်ဒါ 🐼 ရောင်းမရ ・ バーゼル ＝ "ဘာ" အမှိုက်လဲ 🗑

② 環境問題かんきょうもんだいへの取とり組くみ（ကမ္ဘာ့ ညီလာခံများ） 1992 ရီယို

၁၉၇၂ စတော့ဟုမ်း、၁၉၉၂ ရီယို ကမ္ဘာ့ ထိပ်သီး၊ ၁၉၉၇ ကျိုတို ပရိုတိုကော、၂၀၁၅ ပါရီ သဘောတူညီချက်။

ကုလ 人間環境会議にんげんかんきょうかいぎ（လူ့ ပတ်ဝန်းကျင် ညီလာခံ）— スウェーデンSweden ストックホルムStockholm、"အစားထိုးမရ ကမ္ဘာ"၊ UNEP（ကုလ ပတ်ဝန်းကျင် အစီအစဉ်）ဖွဲ့
地球ちきゅうサミットEarth Summit（ကမ္ဘာ့ ထိပ်သီး）— ブラジルBrazil リオデジャネイロRio de Janeiro、"ရေရှည် တည်တံ့ ဖွံ့ဖြိုးမှု"၊ アジェンダAgenda21（လုပ်ငန်းစဉ် ၂၁）、ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှု မူဘောင် စာချုပ်、ဇီဝ မျိုးစုံ စာချုပ်
COP3 京都会議きょうとかいぎ（ကျိုတို ညီလာခံ）— ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံ ဓာတ်ငွေ့ လျှော့ တာဝန် 京都議定書きょうとぎていしょ（ကျိုတို ပရိုတိုကော）、ထုတ်လွှတ်ခွင့် ရောင်းဝယ် စတဲ့ ကျိုတို ယန္တရား ၃ ခု
アメリカUSA ကျိုတို က ထွက် ／ ロシアRussia အတည်ပြုလို့ အသက်ဝင်
リオRio＋10 — 南みなみアフリカSouth Africa（တောင်အာဖရိက）ヨハネスブルクJohannesburg（ဂျိုဟန်နက်စဘတ်）
リオRio＋20 — ရီယို
COP21 パリ協定きょうていParis Agreement（ပါရီ သဘောတူညီချက်）、SDGs（ရေရှည် ဖွံ့ဖြိုးရေး ပန်းတိုင်）
💡 မှတ်နည်း၇၂ စတော့ ⛄（အေး、ဥရောပ）→ ၉၂ ရီယို ⚽（ဘရာဇီး ဘောလုံး）→ ၉၇ ကျိုတို ⛩ → ၂၀၁၅ ပါရီ 🗼
✔ အနှစ်ချုပ် — PART 3
  • အိုဇုန်း ပျက် ＝ フロンガスCFC gas（ဖရီယွန်）／ ရေငှက် စိမ့်မြေ ＝ ラムサール条約じょうやくRamsar Convention
  • 1992 ကမ္ဘာ့ ထိပ်သီး ＝ リオデジャネイロRio de Janeiro
PART 4

資源しげん（သယံဇာတ）・エネルギーenergy（စွမ်းအင်）

သယံဇာတ、စွမ်းအင် ပြဿနာ

① 資源しげんの枯渇こかつ（သယံဇာတ ကုန်ခမ်းမှု） ရေနံ အကျပ်အတည်း

သယံဇာတ အများစုက တစ်နေ့ ကုန်မယ်、နေရာ တချို့မှာပဲ ရှိတယ်။ ၁၉၆၀ ဝန်းကျင် ကျောက်မီးသွေးကနေ ရေနံဆီ ပြောင်း、၁၉၇၃・၇၉ ရေနံ အကျပ်အတည်း ဖြစ်တယ်။

သယံဇာတမှာ ကျောက်မီးသွေး、ရေနံ、သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ လို 化石燃料かせきねんりょう（ရုပ်ကြွင်း လောင်စာ）、သံ、ရွှေ、ငွေ、ကြေး、レアメタルrare metal（ရှားပါး သတ္တု）、သစ်တော、ကြံ、ပြောင်း လို バイオマスbiomass（ဇီဝ သယံဇာတ）ရှိတယ်။ နေရောင် စတာ မှလွဲ အများစု ကုန်မယ်（有限性ゆうげんせい＝ အကန့်အသတ် ရှိမှု）、နေရာ တချို့မှာပဲ စုနေ（偏在性へんざいせい＝ မညီမျှ ဖြန့်ကျက်မှု）။

စွမ်းအင် တော်လှန်ရေး — ၁၉၆၀ ဝန်းကျင် ကျောက်မီးသွေးကနေ ရေနံ ပြောင်း
"ကြီးထွားမှု ကန့်သတ်ချက်" 1972 — ローマクラブClub of Rome（ရောမ အသင်း）က သယံဇာတ ကုန်မယ် လို့ သတိပေး
ရေနံ အကျပ်အတည်း 1973・1979 — ရေနံ ဈေး တက်、စွမ်းအင် ချွေတာ、အစားထိုး စွမ်းအင်
သယံဇာတ အမျိုးသား ဝါဒ — ရေနံ ကုမ္ပဏီကြီး メジャーmajors ကို ဆန့်ကျင်ပြီး OPEC、OAPEC ဖွဲ့၊ 1974 NIEO（ကမ္ဘာ့ စီးပွားရေး အစီအစဉ် အသစ်）ကြေညာ
💡 မှတ်နည်းဆီ ⛽ တန်းစီ ၂ ကြိမ် — ၇၃ နဲ့ ၇၉ ・ ရောမ 🏛 က "ကုန်မယ်" ကြိုပြော

② エネルギー対策たいさくenergy policy（စွမ်းအင် ပြဿနာ ဖြေရှင်းနည်း） အဏုမြူ ဘေး ၃ ခု

ဂျပန်က စွမ်းအင် အများစု တင်သွင်းတယ်။ ရေနံ အစား ဓာတ်ငွေ့、အဏုမြူ၊ ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုး စွမ်းအင်（နေ、လေ、ရေ）။ အဏုမြူ ဘေးကြီး ၃ ခု ＝ ထရီးမိုင်း、ချာနိုဘီ、ဖူကူရှီးမ။

သဘာဝ ဓာတ်ငွေ့ — အပူ များပြီး CO₂ နည်း
အဏုမြူ — ကမ္ဘာ့ လျှပ်စစ် ၁၀% နီးပါး、စွန့်ပစ်ပစ္စည်း、မတော်တဆ ပြဿနာ
ကျောက်မီးသွေး ပြန်သုံး、シェールガスshale gas、オイルサンドoil sands、メタンハイドレートmethane hydrate、バイオエタノールbioethanol။ コージェネレーションcogeneration（လျှပ်စစ် ထုတ်ရင်း အပူ ပါ သုံး）、スマートグリッドsmart grid（ဉာဏ်ရည်ရှိ လျှပ်စစ်ကွန်ရက်）
ပြန်ပြည့်ဖြိုး စွမ်းအင် — ရေ、နေ、လေ、လှိုင်း、ဒီရေ、မြေအပူ、ဇီဝ

ドイツGermany က 1991 ပြန်ပြည့်ဖြိုး စွမ်းအင် ပုံသေ ဈေး ဝယ်ယူ စနစ် စ၊ ဂျပန်က ဖူကူရှီးမ ဘေးနောက် 2011 再生可能さいせいかのうエネルギーrenewable energy特別措置法とくべつそちほう（အထူး ဥပဒေ）、2012 FIT（ပုံသေ ဈေး ဝယ်ယူ စနစ်）။ အဏုမြူ ဘေးကြီး — 1979 アメリカUSA スリーマイル島とうThree Mile Island（ထရီးမိုင် ကျွန်း）、1986 旧きゅうソ連れんSoviet Union（ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု ဟောင်း）チェルノブイリChernobyl（ယူကရိန်း）、2011 福島第一原発ふくしまだいいちげんぱつ（ဖူကူရှီးမ အမှတ် ၁ အဏုမြူ စက်ရုံ）။

⚠ ထောင်ချောက်モントリオールMontreal က အိုဇုန်း ပရိုတိုကော မြို့ — အဏုမြူ ဘေး နေရာ မဟုတ်။
💡 မှတ်နည်းအဏုမြူ ☢ ၃ ခု ＝ "ထရီး（၃）မိုင်" ＝ ၃ ခု ရဲ့ ပထမ、ချာနို ＝ ၈၆、ဖူကူ ＝ ၂၀၁၁ ငလျင်
✔ အနှစ်ချုပ် — PART 4
  • အဏုမြူ ဘေး ＝ スリーマイルThree Mile Island・チェルノブイリChernobyl・福島ふくしま（ဖူကူရှီးမ）— モントリオールMontreal မဟုတ်
WHO

👤 လူပုဂ္ဂိုလ်များ

ဒီသင်ခန်းစာမှာ ပါတဲ့ လူတွေ — ဘယ်သူလဲ + ဘာပြောခဲ့လဲ ကို တွဲမှတ်ပါ။

三島由紀夫みしまゆきお
Mishima Yukio · ဂျပန်
『宴うたげのあと』事件じけん
စစ်ပြီးခေတ် ကျော်ကြား စာရေးဆရာ — ဝတ္ထုကြောင့် ကိုယ်ရေး လျှို့ဝှက်ခွင့် ပထမ အမှု
柳美里ゆうみり
Yu Miri · ဂျပန်
『石いしに泳およぐ魚さかな』事件じけん
ကိုရီးယား နွယ် စာရေးဆရာမ — ဝတ္ထု ထုတ်ဝေခြင်း တားမိန့် ခံရ
緒方貞子おがたさだこ
Ogata Sadako · ဂျပန်
UNHCR高等弁務官こうとうべんむかん
1991 ကနေ ၁၀ နှစ် ကုလ ဒုက္ခသည် ရုံး အကြီးအကဲ
田中正造たなかしょうぞう
Tanaka Shozo · ဂျပန်
足尾銅山鉱毒事件あしおどうざんこうどくじけん
မေအီဂျီ ခေတ် အမတ် — ကြေးနီ မိုင်း အဆိပ် ဘေးကို ဧကရာဇ်ဆီ တိုက်ရိုက် တိုင်
TEST

စစ်ဆေးမေးခွန်းများ

စာမေးပွဲပုံစံအတိုင်း စမ်းဖြေကြည့်ပါ ။ အဖြေရွေးလိုက်တာနဲ့ မြန်မာလို ရှင်းပြချက် ပေါ်လာမယ် ။

← ရှေ့သင်ခန်းစာနောက်သင်ခန်းစာ →

『高３こうさん スタンダードレベル政治せいじ経済けいざい 政治せいじ編へん』（伊藤いとう賀が一いち）の内容ないようをもとに、
မြန်မာလို ဇာတ်လမ်းအဖြစ် ပြန်လည်ရေးသားထားသော လေ့လာရေးမှတ်စု ။