基本的人権きほんてきじんけんの尊重そんちょう🕊

① 基本的人権きほんてきじんけんとは（အခြေခံ လူ့အခွင့်အရေး ဆိုတာ） ပုဒ်မ ၁၃

လူတိုင်း မွေးကတည်းက ပါလာပြီး ဘယ်သူမှ ဖျက်လို့ မရတဲ့ ထာဝရ အခွင့်အရေး။ ဒါပေမဲ့ တခြားလူရဲ့ အခွင့်အရေးနဲ့ တိုက်မိရင် "လူအများ အကျိုး" နဲ့ ညှိပြီး ကန့်သတ်တယ်။

သဘာဝ အခွင့်အရေး（自然権しぜんけん）အနေနဲ့ လူတိုင်း မွေးကတည်းက ပိုင်ပြီး ထိပါးလို့ မရတဲ့ ထာဝရ အခွင့်အရေး — 永久不可侵えいきゅうふかしんの権利けんり（ထာဝရ မထိပါးရသော အခွင့်အရေး）။ လူတစ်ယောက် လူလို နေပြီး ကိုယ့်ခြေထောက်ပေါ် ရပ်ဖို့ လိုတဲ့ အခွင့်အရေးဖြစ်ပြီး ဖွဲ့စည်းပုံ ပုဒ်မ ၁၃ ရဲ့ "ပြည်သူ အားလုံးကို လူတစ်ဦးချင်း အဖြစ် လေးစားရမယ်" ဆိုတဲ့ 個人こじんの尊重そんちょう（လူတစ်ဦးချင်း လေးစားမှု）နဲ့ ပျော်ရွှင်မှု ရှာဖွေခွင့်（幸福追求権こうふくついきゅうけん）က အဓိက။ ဘာက ပျော်ရွှင်မှုလဲ ဆိုတာ လူတစ်ယောက်ချင်း ဆုံးဖြတ်တာ၊ နိုင်ငံက ဝင်မစွက်ဘူး။ ပြည်သူတွေ "မရပ်မနား ကြိုးစားမှု"（不断ふだんの努力どりょく）နဲ့ ထိန်းရမယ်၊ အလွဲသုံးလို့ မရဘူး。

ဖွဲ့စည်းပုံက အခွင့်အရေးကို 公共こうきょうの福祉ふくし（လူအများ အကျိုး）နဲ့ ကန့်သတ်တယ်။ ဒါကို "လူအများ အကျိုး、လူမှု စည်းကမ်း" ထက် "လူချင်း အခွင့်အရေး တိုက်မိတာကို ညှိပေးတဲ့ တကယ့် တရားမျှတမှု မူ" လို့ များသောအားဖြင့် အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်တယ်။ ပြည်တွင်း ပြဿနာ — ဂျပန်မှာ နေတဲ့ နိုင်ငံခြားသား အခွင့်အရေး、ပုဂ္ဂလိက လူချင်း အခွင့်အရေး ထိပါးမှု（ဖွဲ့စည်းပုံကို တိုက်ရိုက် မသုံးဘဲ ဥပဒေကနေ သွယ်ဝိုက် သုံးတယ် ဆိုတဲ့ 間接適用説かんせつてきようせつ＝ သွယ်ဝိုက် အသုံးချ အယူ）။

① 法ほうの下もとの平等びょうどう（ဥပဒေ ရှေ့ တန်းတူ） ပုဒ်မ ၁၄

ဖွဲ့စည်းပုံ ပုဒ်မ ၁၄ က လူမျိုး、ယုံကြည်ချက်、ကျား-မ、အဆင့်အတန်း နဲ့ ခွဲခြားတာကို တားတယ်။ ဒါပေမဲ့ တကယ့် လူ့ဘဝမှာ ခွဲခြားမှု ကျန်လို့ ဥပဒေ အမျိုးမျိုး ထုတ်ရတယ်။

ဖွဲ့စည်းပုံက တန်းတူခွင့်ကို ဒီ ၅ ချက်နဲ့ ရေးထားတယ်။

ဒါပေမဲ့ တကယ်မှာ 部落差別ぶらくさべつ（ရှေးက အောက်တန်းစား ရပ်ကွက်သား ခွဲခြားမှု、同和問題どうわもんだい＝ ဒိုဝ ပြဿနာ လို့လည်း ခေါ်တယ်）、မသန်စွမ်းသူ、အမျိုးသမီး、アイヌAinu（မြောက်ပိုင်း ဟိုက်ကိုဒိုက ဌာနေ လူမျိုး）、ဂျပန်မှာ နေတဲ့ နိုင်ငံခြားသား（အထူးသဖြင့် ကိုရီးယား）ကို ခွဲခြား、အထင်အမြင် လွဲမှု ရှိတယ်။ ဒါကြောင့် ဒီ ဥပဒေတွေ ထုတ်ခဲ့တယ်။

ပုံစံ တန်းတူ（形式的平等けいしきてきびょうどう）မဟုတ်ဘဲ တကယ့် တန်းတူ（実質的平等じっしつてきびょうどう）ရဖို့ နောက်ကျနေတဲ့ အုပ်စုကို ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ အခွင့် ပိုပေးတဲ့ 積極的差別是正措置せっきょくてきさべつぜせいそち（アファーマティブ・アクションaffirmative action、ポジティブ・アクションpositive action လို့လည်း ခေါ်တယ်）ကို ခွင့်ပြုသင့်တယ် ဆိုတဲ့ ငြင်းခုံမှုလည်း ရှိတယ်။

① 精神せいしんの自由じゆう（စိတ်ပိုင်း လွတ်လပ်ခွင့်） ၁၈-၁၉ ရာစု

လွတ်လပ်ခွင့်က နိုင်ငံ、အစိုးရ အာဏာ ဝင်မစွက်အောင် ကာကွယ်တဲ့ ၁၈-၁၉ ရာစု အခွင့်အရေး။ စိတ်ပိုင်းမှာ တွေးခွင့်、ကိုးကွယ်ခွင့်、ပြောဆိုခွင့်、စာပေး စာယူ လျှို့ဝှက်ခွင့်、ဆင်ဆာ မရှိ、ပညာ လွတ်လပ်ခွင့် ၆ ခု ပါတယ်။

ဘာသာ-နိုင်ငံ ခွဲခြားရေးကို တရားရုံးချုပ်က ရည်ရွယ်ချက်、အကျိုးသက်ရောက်မှု စံ（目的効果基準もくてきこうかきじゅん）နဲ့ စစ်တယ်။ အမှု ၄ ခု —

② 身体しんたいの自由じゆう（ခန္ဓာကိုယ် လွတ်လပ်ခွင့်） ဝရမ်း ＝ တရားသူကြီး

ဥပဒေ မရှိရင် ပြစ်ဒဏ် မပေး、တရားသူကြီး ဝရမ်း မပါရင် မဖမ်း、ညှဉ်းပန်း မလုပ်、သံသယ ရှိရင် အပြစ်မဲ့ — ဖမ်းခံရသူကို အစိုးရ အာဏာကနေ ကာကွယ်တဲ့ အခွင့်အရေးတွေ။

စီရင်ချက် မချခင် အပြစ်မဲ့ လို့ ယူဆ（無罪推定むざいすいてい＝ အပြစ်မဲ့ ယူဆချက်）、သံသယ ရှိရင် အပြစ်မဲ့（「疑うたがわしきは罰ばっせず」＝ "သံသယ ရှိရင် မဒဏ်"）။ ဒါပေမဲ့ အပြစ်မဲ့သူ ထောင်ကျတဲ့ အမှားစွပ်စွဲ အမှု（冤罪えんざい）မပြတ်ဘဲ ပြန်စစ်（再審さいしん）လို့ အပြစ်မဲ့ ဖြစ်လာတယ် — 免田事件めんだじけん（မဲန်ဒ အမှု、1983）、財田川事件さいたがわじけん（ဆိုင်တာဂါဝ အမှု、1984）、足利事件あしかがじけん（အာရှိကာဂ အမှု、2010）။ 2004 犯罪被害者等基本法はんざいひがいしゃとうきほんほう（ရာဇဝတ်မှု ခံရသူ အခြေခံ ဥပဒေ）နဲ့ 2008 ကစပြီး ခံရသူ တရားခွင် ပါဝင်ခွင့်（被害者参加制度ひがいしゃさんかせいど）ရှိလာတယ်။

③ 経済けいざいの自由じゆう（စီးပွားရေး လွတ်လပ်ခွင့်） ကန့်သတ်ချက် ပိုများ

နေရာ ရွေ့ခွင့်、အလုပ် ရွေးခွင့်、ပိုင်ဆိုင်ခွင့် တို့ဟာ စိတ်ပိုင်း လွတ်လပ်ခွင့်ထက် လူအများ အကျိုးအတွက် ပိုကန့်သတ်ခံရတယ်။

စိတ်ပိုင်း လွတ်လပ်ခွင့်ထက် 公共こうきょうの福祉ふくし（လူအများ အကျိုး）နဲ့ ပိုကျယ်ကျယ် ကန့်သတ်ခံရတယ် — စံ ၂ ထပ် အယူ（二重にじゅうの基準きじゅんの理論りろん）။ ဆိုင်ဖွင့်ခွင့် အမှု 薬事法やくじほう距離制限訴訟きょりせいげんそしょう（ဆေးဆိုင် အကွာအဝေး ကန့်သတ်ချက် အမှု、1975）မှာ ဖွဲ့စည်းပုံ မညီ ဆုံးဖြတ်တယ်။

① 社会権しゃかいけん（လူမှုဖူလုံခွင့်） ၂၀ ရာစု、ပုဒ်မ ၂၅

အားနည်းတဲ့ လူတွေ လူလို နေနိုင်ဖို့ နိုင်ငံကို "လုပ်ပေး" လို့ တောင်းခွင့် — ၂၀ ရာစု အခွင့်အရေး။ ၁၉၁၉ ဂျာမနီ ဗိုင်မာ ဖွဲ့စည်းပုံမှာ ပထမဆုံး ပါတယ်။

လွတ်လပ်ခွင့်က "နိုင်ငံကနေ လွတ်လပ်ခြင်း" ဆိုရင် လူမှုဖူလုံခွင့်က "နိုင်ငံက ပေးတဲ့ လွတ်လပ်ခြင်း"။ 1919 ドイツGermany ရဲ့ ワイマール憲法けんぽうWeimar Constitution（ဗိုင်မာ ဖွဲ့စည်းပုံ）မှာ ပထမဆုံး ရေးတယ်။

အသက်ရှင်ခွင့်အတွက် 朝日訴訟あさひそしょう（အာဆာဟိ အမှု、1967）、堀木訴訟ほりきそしょう（ဟိုရိကိ အမှု、1982）နှစ်ခုလုံး ဖွဲ့စည်းပုံ ညီ ဆုံးဖြတ်တယ်။ ပုဒ်မ ၂၅ က နိုင်ငံရဲ့ ရည်မှန်းချက် ပြောရုံ ဆိုတဲ့ プログラム規定説きていせつprogram provision theory（ရည်မှန်းချက် သက်သက် အယူ）နဲ့ တရားရုံးမှာ တောင်းလို့ ရတဲ့ အခွင့် ဆိုတဲ့ 法的権利説ほうてきけんりせつ（ဥပဒေ အခွင့်အရေး အယူ）ယှဉ်တယ်။ အလုပ်သမား ဥပဒေ ၃ ခု（労働三法ろうどうさんぽう）＝ 労働組合法ろうどうくみあいほう（အလုပ်သမား သမဂ္ဂ ဥပဒေ）・労働関係調整法ろうどうかんけいちょうせいほう（အလုပ် ဆက်ဆံရေး ညှိနှိုင်း ဥပဒေ）・労働基準法ろうどうきじゅんほう（အလုပ် စံ ဥပဒေ）။ 2007 労働契約法ろうどうけいやくほう（အလုပ် စာချုပ် ဥပဒေ）ပေါင်းရင် "ဥပဒေ ၄ ခု" လို့ ခေါ်တာ ရှိတယ်။ အစိုးရ ဝန်ထမ်းတွေရဲ့ အလုပ်သမား အခွင့် ၃ ခုကို ကန့်သတ်တယ်၊ အထူးသဖြင့် 争議権そうぎけん（သပိတ်မှောက်ခွင့်）က ဝန်ထမ်း အားလုံး မရှိဘူး။

② 参政権さんせいけんと請求権せいきゅうけん（နိုင်ငံရေး ပါဝင်ခွင့် နဲ့ တောင်းဆိုခွင့်） မဲ နဲ့ လျော်ကြေး

နိုင်ငံရေး ပါဝင်ခွင့်က မဲပေး、အရွေးခံ、ဆန္ဒခံယူပွဲ ဝင်ခွင့်။ တောင်းဆိုခွင့်က အစိုးရကို တစ်ခုခု လုပ်ပေး、လျော်ပေး လို့ တောင်းခွင့်။

ပါလီမန် ဒီမိုကရေစီမှာ နိုင်ငံရေး ပါဝင်ခွင့်（参政権さんせいけん）— A 選定せんてい（ရွေးခြင်း）・罷免権ひめんけん（ဖြုတ်ခွင့်）— အမတ်、ခရိုင် ဘုဏ်ရှင် စတဲ့ အစိုးရ ရာထူးကို လူတိုင်း လျှို့ဝှက် တန်းတူ မဲနဲ့ ရွေး、B အရွေးခံခွင့်（被選挙権ひせんきょけん）、C တရားရုံးချုပ် တရားသူကြီး ပြည်သူ စိစစ်ခွင့်（国民審査権こくみんしんさけん）、D ဒေသ အထူး ဥပဒေ ဒေသခံ မဲ（住民投票権じゅうみんとうひょうけん）、E ဖွဲ့စည်းပုံ ပြင်ဆင်ရေး ဆန္ဒခံယူပွဲ မဲ（国民投票権こくみんとうひょうけん）။ 2005 နိုင်ငံခြား နေ ဂျပန်လူမျိုး မဲ ကန့်သတ်ချက် အမှု（在外国民ざいがいこくみん選挙権せんきょけん制限訴訟せいげんそしょう）ဖွဲ့စည်းပုံ မညီ ဆုံးဖြတ်လို့ မဲဆန္ဒနယ်ပါ မဲပေးခွင့် ရလာတယ်။

တောင်းဆိုခွင့်（請求権せいきゅうけん、အကျိုး ခံစားခွင့် 受益権じゅえきけん လို့လည်း ခေါ်တယ်）—

① 三大義務さんだいぎむ（တာဝန် ၃ ရပ်） "သင်ခိုင်း" ပါ

ပြည်သူ့ တာဝန် ၃ ရပ်က ကလေးကို ပညာ သင်ခိုင်းရမယ့် တာဝန်、အလုပ်လုပ်ရမယ့် တာဝန်、အခွန်ဆောင်ရမယ့် တာဝန်။ ရာထူး ရှိသူတွေက ဖွဲ့စည်းပုံ လေးစား ကာကွယ်ရမယ်။

ဒါ့အပြင် ဧကရာဇ်、အုပ်ချုပ်ရေး ကိုယ်စားလှယ်（摂政せっしょう）、ဝန်ကြီး、အမတ်、တရားသူကြီး လို အများ ရာထူး ရှိသူတွေမှာ ဖွဲ့စည်းပုံ လေးစား ကာကွယ်ရမယ့် တာဝန်（憲法尊重擁護義務けんぽうそんちょうようごぎむ）ရှိတယ်။ ပြည်သူ သာမန်လူမှာ မဟုတ်ဘူး။